هرمز؛ گلوگاهی که بازار نفت را دگرگون کرد

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بازارهای جهانی نفت در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ تحت تاثیر اختلالات ادامه‌دار در جریان انتقال نفت خام و فرآورده‌های نفتی از مسیر تنگه هرمز قرار گرفتند؛ اختلالاتی که باعث افزایش قیمت نفت خام، تشدید نوسانات بازار، کاهش ذخایر جهانی نفت و تغییر مسیر تجارت فرآورده‌های نفتی شد. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، محدودیت‌های ایجادشده در جریان تجارت انرژی از تنگه هرمز، خریداران بین‌المللی را به سمت یافتن منابع جایگزین عرضه سوق داد و همین موضوع موجب افزایش حاشیه سود پالایشگاه‌ها، رشد تولید و افزایش صادرات فرآورده‌های نفتی آمریکا شد.

قیمت قراردادهای آتی نفت خام برنت برای ماه آینده در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ در بازه‌ای گسترده نوسان داشت. قیمت نفت برنت در ۲۹ آوریل ۲۰۲۶ به بالاترین سطح این دوره یعنی ۱۱۸ دلار در هر بشکه رسید، در حالی که در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶ تا پایین‌ترین سطح خود یعنی ۷۲ دلار در هر بشکه کاهش یافت.

در آغاز این سه‌ماهه، قیمت نفت برنت بالاتر از ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار داشت؛ زیرا اختلال در جریان بین‌المللی نفت خام از طریق تنگه هرمز، دسترسی بخش بزرگی از بازار جهانی به عرضه نفت را کاهش داده بود. این شرایط باعث شد تولید نفت خام در شماری از کشورهای خاورمیانه کاهش یابد یا متوقف شود. همچنین نبود اطمینان درباره زمان بازگشایی کامل تنگه هرمز برای تردد کشتی‌ها، موجب افزایش شدید نوسانات قیمت در ماه‌های آوریل و مه شد.

در این دوره، میانگین نوسان روزانه قیمت نفت خام برنت به ۴ دلار در هر بشکه رسید؛ در حالی که میانگین نوسان روزانه قیمت در ماه‌های مشابه سال ۲۰۲۵ فقط ۱ دلار در هر بشکه بود که این افزایش نوسان نشان‌دهنده شدت نگرانی بازار نسبت به اختلال در عرضه جهانی نفت بود.

با این حال، از ۱۸ مه تا ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، روند بازار تغییر کردف، آتش‌بس‌های مذاکره‌شده در منطقه و افزایش انتظار معامله‌گران نسبت به ازسرگیری تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز باعث شد قیمت نفت خام برنت به طور متوسط روزانه بیش از یک دلار در هر بشکه کاهش پیدا کند.

در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، ایالات متحده و ایران یک یادداشت تفاهم (MOU) امضا کردند که یکی از اهداف آن، فراهم کردن شرایط برای ازسرگیری تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز بود. پس از امضای این تفاهم‌نامه و افزایش رفت‌وآمد نفتکش‌های حامل نفت خام از این مسیر، قیمت نفت برنت در ادامه سه‌ماهه دوم به طور کلی روند کاهشی پیدا کرد.

با وجود این کاهش قیمت، بازار نفت همچنان تحت تاثیر عوامل بنیادی قرار داشت. در نیمه دوم سه‌ماهه دوم، قیمت نفت خام کاهش یافت، در حالی که ذخایر نفت خام جهان با سرعت قابل توجهی کاهش پیدا کرده بود. بر اساس گزارش چشم‌انداز کوتاه‌مدت انرژی ماه ژوئیه اداره اطلاعات انرژی آمریکا، میانگین کاهش ذخایر جهانی نفت خام در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ حدود ۵.۱ میلیون بشکه در روز برآورد شده است.

در ایالات متحده نیز ذخایر تجاری نفت خام روند نزولی قابل توجهی داشت. ذخایر این کشور در ابتدای سه‌ماهه دوم بالاتر از میانگین فصلی پنج‌ساله ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ قرار داشت اما در پایان این دوره به پایین‌ترین سطح فصلی خود از سال ۲۰۱۴ رسید. بر اساس گزارش EIA، افزایش بی‌سابقه صادرات نفت خام آمریکا و فعالیت بالای پالایشگاه‌های این کشور، دو عامل اصلی کاهش ذخایر نفت آمریکا بودند.

در همین دوره، پالایشگاه‌های آمریکا با سطحی غیرمعمول از فعالیت مواجه شدند و بیشترین میزان نفت خام را در یک سه‌ماهه دوم از سال ۲۰۱۹ تاکنون فرآوری کردند؛ این موضوع در شرایطی رخ داد که ظرفیت پالایشی آمریکا نسبت به سال ۲۰۱۹ حدود ۴ درصد کمتر شده بود.

افزایش فعالیت پالایشگاه‌ها به دلیل رشد حاشیه سود تولید سوخت‌های حمل‌ونقل اتفاق افتاد. اختلاف قیمت میان فرآورده‌های نفتی و نفت خام، که یکی از معیارهای سنجش سودآوری پالایشگاه‌ها محسوب می‌شود، برای بنزین، فرآورده‌های تقطیری و سوخت جت افزایش یافت. میانگین اختلاف قیمت بنزین در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ نسبت به سال گذشته ۶۰ درصد افزایش پیدا کرد و اختلاف قیمت سوخت‌های تقطیری و سوخت جت نیز به دلیل کمبود عرضه جهانی، به بیش از دو برابر سطح سال گذشته رسید.

اختلال در عرضه جهانی فرآورده‌های پالایشی از مسیر تنگه هرمز، باعث شد صادرات فرآورده‌های نفتی آمریکا در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ به رکوردهای جدیدی برسد. برآوردهای EIA نشان می‌دهد صادرات فرآورده‌های تقطیری آمریکا در این دوره به طور متوسط ۱.۵۶ میلیون بشکه در روز بوده است؛ رقمی که ۳۰ درصد بیشتر از میانگین پنج‌ساله محسوب می‌شود. همچنین صادرات سوخت جت آمریکا در این دوره به طور متوسط ۳۵۶ هزار بشکه در روز ثبت شد که بیش از دو برابر میانگین پنج‌ساله بوده است.

بر اساس داده‌های موسسه Vortexa، در مقایسه با سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶، محموله‌های صادراتی فرآورده‌های تقطیری آمریکا به تمامی بازارهای اصلی افزایش یافت. صادرات سوخت جت آمریکا به اروپا رشد قابل توجهی داشت، در حالی که صادرات این محصول به بیشتر مقاصد دیگر تقریبا در سطح ثابتی باقی ماند.

افزایش تقاضای جهانی برای جبران کاهش عرضه سوخت جت، باعث شد برخی پالایشگاه‌های آمریکا فرآیند تولید خود را تغییر دهند و سهم بیشتری از ظرفیت پالایش را به تولید سوخت جت اختصاص دهند. پالایشگاه‌ها با تغییر فرآیندهای پالایشی و استفاده از انواع مختلف نفت خام، امکان تنظیم میزان تولید محصولات مختلف را بر اساس شرایط بازار دارند.

در آمریکا، پالایشگاه‌ها معمولا تولید بنزین موتور را برای پاسخ به تقاضای داخلی بهینه می‌کنند اما در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ شرایط بازار باعث شد تمرکز بیشتری بر تولید سوخت جت و فرآورده‌های تقطیری داشته باشند.

بر اساس برآورد EIA، تولید سوخت جت آمریکا در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ به دلیل افزایش حجم پالایش و رشد بازده تولید، ۲۴ درصد بیشتر از میانگین پنج‌ساله بود. همچنین تولید فرآورده‌های تقطیری ۵ درصد افزایش یافت، در حالی که تولید بنزین موتور فقط ۱ درصد نسبت به میانگین پنج‌ساله رشد کرد.

سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ برای بازار جهانی نفت دوره‌ای همراه با شوک عرضه، نوسان شدید قیمت‌ها، کاهش ذخایر نفت خام، افزایش فعالیت پالایشگاه‌ها و رشد کم‌سابقه صادرات فرآورده‌های نفتی آمریکا بود؛ دوره‌ای که نشان داد تحولات ژئوپلیتیک در خاورمیانه همچنان نقش تعیین‌کننده‌ای در مسیر بازار انرژی جهان دارد.

در مجموع، تحولات بازار نفت در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ نشان داد که اختلال در مسیرهای کلیدی انتقال انرژی، به‌ویژه تنگه هرمز، می‌تواند در مدت کوتاهی جریان تجارت جهانی نفت و فرآورده‌های پالایشی را تغییر دهد. افزایش نوسان قیمت‌ها، کاهش ذخایر نفت خام و رشد تقاضا برای منابع جایگزین، فرصت تازه‌ای برای صادرکنندگان و پالایشگاه‌های آمریکا ایجاد کرد؛ با این حال، ادامه روند بازار در ماه‌های آینده همچنان به وضعیت عرضه خاورمیانه، ثبات مسیرهای حمل‌ونقل دریایی و میزان پایبندی طرف‌ها به توافق‌های ایجادشده وابسته خواهد بود.