چاله ناترازی بنزین و ظرفیت ۵۴ درصدی CNG که خاک می‌خورد 

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در میانه دهه ۱۳۸۰، سوخت CNG با هدف تنوع ‌بخشی به سبد انرژی و کاهش وابستگی به واردات بنزین، وارد سبد انرژی کشور شد. طبق داده‌های رسمی، در دروه دولت‌‌های نهم و دهم، توسعه این سوخت رشد قابل‌ توجهی را تجربه کرد. با این‌حال، این مسیر در سال‌‌های بعد تداوم پیدا نکرد و حتی ظرفیت ایجاد شده نیز به ‌تدریج از مدار سیاست‌گذاری انرژی کشور فاصله گرفت. 

در حالی که سهم CNG از کل مصرف سوخت خودروهای بنزینی در مقاطعی حتی به  ۳۰ درصد نیز رسیده بود، این عدد تا سال ۱۴۰۴ به ۱۱ درصد و تا مردادماه سال جاری به ۹ درصد سقوط کرده است. به گفته کارشناسان، ریشه اصلی این اتفاق را باید در پایین ‌بودن قیمت نسبی بنزین (عدم انجام اصلاحات تدریجی) و مجموعه‌‌ای از خطاهای سیاستگذاری همچون توقف روند توسعه خودروهای دوگانه‌سوز و تخصیص سهمیه بنزین بدون ایجاد انگیزه کافی برای تغییر سوخت جست‌وجو کرد. 

به اعتقاد کارشناسان، در شرایط فعلی که کشور وارد چرخه تشدید ناترازی بنزین شده، بازگشت CNG به سبد سیاستگذاری انرژی می‌تواند راهی کم‌هزینه برای کاهش فشار بر بنزین باشد.

کارنامه ۲۲ ساله CNG در ایران

توسعه جایگاه‌های CNG در ایران از اوایل دهه ۱۳۸۰ آغاز شد؛ اقدامی که در آن مقطع با هدف تنوع‌بخشی به سبد سوخت و انرژی کشور، کاهش وابستگی به واردات بنزین و ایجاد یک گزینه جایگزین برای سوخت خودروها اهمیت زیادی داشت. روند توسعه CNG نیز بدین صورت بوده که در نیمه دوم دهه ۱۳۸۰ با شتاب قابل ‌توجهی دنبال شد، به‌طوری که تعداد جایگاه‌ ها از ۷۲ جایگاه در سال ۱۳۸۳ با رشد ۲۸ برابری به ۲۰۱۰ جایگاه در سال ۱۳۹۱ رسید. بیشترین افزایش سالانه نیز در سال ۱۳۸۹ رقم خورد و ۴۵۰ جایگاه جدید به شبکه اضافه شد.

با این حال، از سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷، تعداد جایگاه‌های CNG روی ۲ هزار و ۱۲۱ جایگاه ثابت ماند و عملا توسعه جدیدی در این بخش صورت نگرفت. این دوره همزمان با دولت‌‌های یازدهم و دوازدهم و در شرایطی بود که ناترازی بنزین به‌تدریج به یکی از مسائل مهم حوزه انرژی کشور تبدیل می‌شد. 

پس از سال ۱۳۹۷ و تشدید ناترازی بنزین، رشد شبکه آغاز شد اما این رشد با سرعتی بسیار پایین ‌تر از دهه ۱۳۸۰ بود. براساس داده‌های شرکت پخش و پالایش فرآورده‌های نفتی، تعداد جایگاه‌ها از ۲ هزار و ۱۳۱ جایگاه در سال ۱۳۹۹ به ۲ هزار و ۴۳۱ جایگاه تا شهریور ۱۴۰۵ رسیده است. 

توزیع استانی ۲۴۰۰ جایگاه 

براساس داده‌های شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، تعداد جایگاه‌‌های فعال CNG کشور تا شهریور ۱۴۰۵ به ۲ هزار و ۴۳۱ جایگاه رسیده است. طبق این داده‌ها، توزیع آنها میان استان‌‌های مختلف یکسان نیست، به‌طوری که تهران با ۲۶۱ جایگاه، بیشترین تعداد جایگاه‌های CNG کشور را به خود اختصاص داده است. پس از تهران، خراسان رضوی با ۱۹۰، آذربایجان شرقی با ۱۷۳، اصفهان با ۱۶۴، فارس با ۱۴۳ و مازندران با ۱۲۹ جایگاه در رتبه‌های دوم تا ششم قرار دارند. براساس این داده‌ها، شش استان دارای بیشترین تعداد جایگاه، مجموعا با داشتن ۱۰۶۰ جایگاه، معادل حدود ۴۴ درصد از کل جایگاه‌های CNG کشور را به خود اختصاص داده‌اند.

در سمت دیگر، استان سیستان و بلوچستان با ۱۱ جایگاه کمترین تعداد جایگاه‌‌های CNG را دارد. لازم به ذکر است تا سال ۱۴۰۳ در این استان فقط سه باب جایگاه CNG وجود داشت اما در حال حاضر این عدد به ۱۱ جایگاه رسیده است. پس از این استان، هرمزگان با ۲۰، ایلام با ۲۳، خراسان جنوبی با ۲۵، کهگیلویه و بویراحمد با ۲۸ و خراسان شمالی با ۳۴ جایگاه در جمع شش استان دارای کمترین تعداد جایگاه قرار دارند. 

برای ارزیابی توزیع زیرساخت CNG، علاوه بر تعداد مطلق جایگاه‌ها، می‌توان از شاخص تعداد جایگاه به ازای خودروهای فعال و به ‌ویژه خودروهای دوگانه‌سوز نیز استفاده کرد که شاخص بهتری برای ارزیابی تعداد مطلوب جایگاه است. اما به دلیل نبود داده به‌روز و قابل اتکا از تعداد خودرو به تفکیک استان، در این گزارش از شاخص «تعداد جایگاه به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت» استفاده شده است. 

بر اساس این داده‌ها، سمنان با ۶ جایگاه به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت، بالاترین سرانه را در بین استان‌ها دارد. پس از آن، اردبیل، قزوین و مرکزی با ۵ جایگاه در رتبه بعدی قرار دارند. در مقابل، سیستان‌ و بلوچستان با فقط ۰.۳ جایگاه به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر پایین‌ترین سرانه را به خود اختصاص داده و هرمزگان با یک جایگاه در رتبه بعدی قرار دارد. تهران، البرز، خوزستان و کرمان نیز با ۲ جایگاه، در میان استان‌های دارای پایین‌‌ترین سرانه جایگاه CNG قرار می‌گیرند. 

۵۰ درصد ظرفیت CNG بلااستفاده مانده است

داده‌های رسمی نشان می‌دهد توسعه صنعت CNG در دهه ۱۳۸۰ یکی از مهمترین سیاست‌های تنوع‌بخشی به سبد سوخت کشور بوده است. در آن سال‌ها سیاست درست دولت باعث شد در مدت کوتاهی مصرف CNG از حدود ۰.۴ میلیون مترمکعب در روز در سال ۱۳۸۳ به ۱۹ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۹۱ برسد. با این حال، این روند از ابتدای دهه ۱۳۹۰ وارد مرحله‌ای متفاوت شد. مصرف CNG در سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۱ عمدتا در محدوده روزانه ۱۸ تا ۲۳ میلیون مترمکعب در نوسان بود و حتی روندی نزولی نیز به خود گرفت، به‌گونه‌ای که مصرف روزانه در سال ۱۴۰۴ به حدود ۱۶ میلیون مترمکعب سقوط کرد. 

این ارقام از این منظر قابل تامل است که ظرفیت عرضه روزانه CNG کشور بیش از ۳۵ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود. به عبارتی دیگر، اکنون بیش از ۵۴ درصد از ظرفیت عرضه CNG عملا بلااستفاده مانده است. این ظرفیت بلااستفاده در صورت سیاستگذاری دقیق قیمتی و غیرقیمتی، می‌تواند بخشی از راه‌حل ناترازی بنزین باشد. 

۲ اقدام برای نجات بنزین  از چاله ناترازی

براساس آمارهای رسمی، سوخت CNG یکی از ظرفیت‌های مغفول در سبد انرژی ایران است. یکی از عوامل اصلی این وضعیت، پایین ‌بودن قیمت نسبی بنزین و در نتیجه جذابیت کمتر استفاده از CNG برای مصرف‌کنندگان بوده است. کم‌توجهی دولت‌ها به تولید خودروهای دوگانه‌سوز و عدم استفاده از سیاست‌های تشویقی و قهری در مدیریت سبد انرژی نیز از دیگر عوامل این اتفاق است.
 
بررسی آمارهای رسمی نشان می‌دهد در شرایط فعلی امکان عرضه روزانه بیش از ۳۵ میلیون مترمکعب CNG در کشور وجود دارد اما مصرف واقعی در پایان سال ۱۴۰۴ فقط حدود ۱۶ میلیون مترمکعب در روز بوده؛ این در حالی است که میزان مصرف CNG در بعضی ماه‌های سال ۱۳۹۸ از ۲۸ میلیون مترمکعب در روز نیز فراتر رفته است.

کارشناسان برای افزایش استفاده از این ظرفیت، دو مسیر اصلی را مطرح می‌کنند. اول، استفاده موثرتر از ناوگان خودروهای دوگانه‌سوز است. طبق اعلام مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، حدود ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار خودروی دوگانه‌سوز فعال در کشور وجود دارد اما بخش قابل ‌توجهی از آنها عملا CNG مصرف نمی‌کنند.

به گفته کارشناسان انرژی، اگر این ناوگان به شکل موثرتری به سمت مصرف CNG هدایت شود، امکان افزایش مصرف روزانه این سوخت تا حدود ۲۸ میلیون مترمکعب وجود خواهد داشت. تحقق این سطح از مصرف به معنای رشد ۱۲ میلیون مترمکعبی مصرف CNG و به همان نسبت، کاهش مصرف بنزین خواهد بود. از این منظر، یکی از ابزارهای سیاستی برای تغییر رفتار مصرفی مالکان خودروهای دوگانه‌سوز، بازنگری در قیمت بنزین است که می‌تواند منجر به تغییر الگوی مصرف دارندگان خودروهای دوگانه‌سوز شود. اخیرا با تغییر نرخ پله سوم از ۵ به ۱۰ هزار تومان، این اقدام انجام شده و در سمت دیگر نیز، دولت قیمت CNG را رایگان کرده است. گرچه هنوز داده‌های رسمی مصرف بنزین منتشر نشده اما به نظر می‌رسد این افزایش نیز بتواند بخشی از مصرف بنزین را به مصرف CNG تغییر دهد. اقدام دوم دولت می‌تواند کاهش سهمیه بنزین اختصاص ‌یافته به خودروهای دوگانه‌سوز باشد. به نظر می‌رسد این اقدام قهری نیز در کاهش مصرف بنزین موثر خواهد بود.  

در کنار این سیاست‌های قهری، در حال حاضر با ظرفیت فعلی تبدیل کارگاهی، امکان تبدیل سالانه ۳۰۰ هزار خودروی پرمصرف وجود دارد. این اقدام نیز می‌تواند به‌ویژه در استان‌های هدف و میان تاکسی‌های اینترنتی اجرا شده و برآورد این است که بتواند حدود ۴ میلیون مترمکعب دیگر به مصرف CNG کشور اضافه کند. در آن صورت، مصرف CNG کشور می‌تواند به روزانه حدود ۳۲ میلیون مترمکعب برسد و مجموعا معادل حدود ۱۶ میلیون لیتر در روز از مصرف بنزین بکاهد. ظرفیتی که می‌تواند بخش قابل ‌توجهی از نیاز وارداتی بنزین را پوشش دهد. 

در کنار این اقدامات قیمتی و غیرقیمتی، ضروری است دولت جلوی جوسازی‌ها و ارائه اطلاعات غلط درخصوص آسیب‌های مصرف CNG را گرفته و اجازه ندهد برخی‌ها با اهداف خاص، با ارائه اطلاعات غلط، مانع از تنوع بخشی به سبد سوخت و تاب‌آوری این سیستم شود.