جهان وارد عصر شوک‌های انرژی شد

به گزارش اقتصاد معاصر؛ جهان طی یک دهه گذشته شاهد وقوع پی‌درپی بحران‌های جهانی انرژی بوده است؛ بحران‌هایی که از درگیری‌های نظامی، شرایط شدید آب‌وهوایی و اختلال در زنجیره‌های تأمین ناشی شده‌اند.

هم‌زمان با گسست در بازارهای به‌شدت به‌هم‌پیوسته نفت و گاز و شتاب گرفتن گذار به اقتصاد کم‌کربن، احتمال تبدیل شدن شوک‌های مکرر انرژی به وضعیتی عادی افزایش یافته است.

نخستین شوک، جهش تورمی پس از همه‌گیری در سال 2021 بود که با تهاجم روسیه به اوکراین در سال 2022 تشدید شد. اکنون، چهار سال بعد، جنگ ایران به بزرگ‌ترین اختلال تاریخ در عرضه نفت و گاز منجر شده است.

وقوع سه شوک با چنین ابعادی در فاصله‌ای کوتاه، بسیار فراتر از روندهای تاریخی معمول است. جهان از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون به‌طور میانگین در هر دهه یک بحران بزرگ انرژی را تجربه کرده است.

نگرانی اصلی آن است که ریشه‌های بحران‌های اخیر، یعنی گسست‌های ژئوپلیتیک و تجاری، از احتمال افزایش تعداد شوک‌های انرژی در دهه‌های آینده حکایت دارد.

تجارت جهانی انرژی از هم گسسته است

بازارهای انرژی امروز بیش از هر زمان دیگری جهانی شده‌اند. این وضعیت تا حد زیادی نتیجه تغییر کانون تقاضای انرژی در دهه‌های اخیر و انتقال آن از اقتصادهای غربی به آسیا، به‌ویژه چین، است.

بر اساس گزارش آماری مؤسسه انرژی، واردات جهانی نفت بین سال‌های 2000 تا 2024 با افزایش 55 درصدی به حدود 70 میلیون بشکه در روز رسید. واردات چین نیز در همین دوره 6 برابر شد و به 13.4 میلیون بشکه در روز افزایش یافت.

هم‌زمان، جریان‌های جهانی انرژی دستخوش تغییرات بنیادینی شد؛ از جمله تغییر جایگاه ایالات متحده که از یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان انرژی به بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده نفت و گاز تبدیل شد.

بین سال‌های 2000 تا 2026، صادرات نفت آمریکا بیش از 12 برابر افزایش یافت و به حدود 12 میلیون بشکه در روز، معادل تقریباً 11 درصد بازار جهانی، رسید. این روند واشنگتن را در رقابت مستقیم با صادرکنندگان سنتی مانند اوپک و روسیه قرار داد.

افزایش صادرات گاز طبیعی مایع آمریکا نیز به جهانی‌تر شدن بازار انرژی کمک کرد؛ روندی که موجب بهبود کارایی، تحریک رشد اقتصادی و تقویت ارتباط میان تولیدکنندگان و واردکنندگان شد.

برای مدتی، این سازوکار به‌خوبی عمل کرد، اما جنگ اوکراین هم مزایا و هم آسیب‌پذیری‌های آن را آشکار ساخت.

وابستگی اروپا به انرژی روسیه باعث شد این قاره پس از حمله مسکو و تحریم‌های غرب، برای تأمین انرژی با بحران مواجه شود و ناچار به بازنگری در سیاست امنیت انرژی و تنوع‌بخشی منابع خود شود.

درگیری‌های مرتبط با ایران نیز این فرض دیرینه را که تولیدکنندگان حوزه خلیج فارس وارد مناقشه‌ای نخواهند شد که جریان انرژی را به‌شدت مختل کند، به چالش کشید.

تصمیم تهران برای مسدود کردن تنگه هرمز که پیش‌تر 20 درصد نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کرد و حمله به زیرساخت‌های انرژی کشورهای همسایه در خلیج فارس، به دوره‌ای از خویشتن‌داری میان تولیدکنندگان خاورمیانه پایان داد.

این وضعیت می‌تواند زمینه‌ساز تنش‌های منطقه‌ای بیشتری در آینده باشد. همچنین سهولت ایجاد اختلال در عرضه جهانی انرژی، نگرانی‌هایی را درباره امنیت دیگر گلوگاه‌های حیاتی انرژی، از دریای سرخ تا دریای جنوبی چین، ایجاد کرده است.

تشدید مناقشات تجاری

هم‌زمان با افزایش درگیری‌های نظامی، مناقشات تجاری نیز گسترش یافته و آرمان دوران پس از جنگ برای برقراری صلح از طریق همکاری چندجانبه را تحت تأثیر قرار داده است.

تصمیم سال گذشته دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، برای اعمال تعرفه‌های گسترده بر اکثر شرکای تجاری، این تنش‌ها را تشدید کرد.

استفاده از سلطه انرژی آمریکا به‌عنوان ابزار مذاکره، نگرانی‌هایی درباره قابلیت اطمینان بلندمدت این کشور به‌عنوان تأمین‌کننده انرژی ایجاد کرد و درخواست‌ها برای خودکفایی بیشتر در حوزه انرژی را در سایر کشورها افزایش داد.

ظهور چین به‌عنوان یک قدرت صنعتی و اقتصادی نیز نظم تجاری پیشین را بیش از پیش تضعیف کرده و به شکل‌گیری بازاری دوقطبی در حوزه نفت و گاز کمک کرده است.

پکن تحریم‌های غرب را نادیده گرفته و مقادیر زیادی نفت و گاز از روسیه، ایران و ونزوئلا وارد می‌کند. چین همچنین روند ایجاد شبکه‌های جایگزین تجاری، پرداخت، بیمه و کشتیرانی را تسریع کرده است؛ شبکه‌هایی که به چندپارگی بازارهای جهانی منجر می‌شوند.

گذار انرژی و شکل‌گیری ریسک‌های جدید

گذار انرژی نیز یکی دیگر از عوامل مؤثر بر آینده بازارهای جهانی انرژی است. پس از جهش بی‌سابقه نصب تأسیسات خورشیدی در سال گذشته، انرژی‌های تجدیدپذیر اکنون نزدیک به نیمی از ظرفیت جهانی تولید برق را تشکیل می‌دهند.

انتظار می‌رود بحران‌های اخیر این روند را شتاب دهند، زیرا کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی بیش از پیش با تلاش دولت‌ها برای تقویت امنیت انرژی هم‌راستا شده است.

اتحادیه اروپا نیز در طرحی برای محافظت از مصرف‌کنندگان در برابر نوسانات قیمت نفت و گاز، بر این موضوع تأکید کرده است.

اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، هنگام اعلام این طرح گفت که باید گذار به انرژی‌های پاک و بومی تسریع شود تا استقلال و امنیت انرژی افزایش یافته و تاب‌آوری در برابر تحولات ژئوپلیتیک تقویت شود.

با این حال، گذار انرژی آسیب‌پذیری‌های جدیدی نیز ایجاد می‌کند. کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی ممکن است وابستگی بیشتری به واردات فناوری‌های کم‌کربن، از پنل‌های خورشیدی تا سامانه‌های ذخیره‌سازی باتری، ایجاد کند؛ فناوری‌هایی که تولید آنها به‌شدت در چین متمرکز است.

این وابستگی اکنون به یکی از محورهای اصلی تنش‌های تجاری و صنعتی میان چین و دولت‌های غربی تبدیل شده است.

از سوی دیگر، کاهش تقاضای انرژی می‌تواند رقابت میان تولیدکنندگان عمده، از کشورهای حوزه خلیج فارس و روسیه گرفته تا آمریکا، برای کسب سهم بازار را تشدید کند. این وضعیت خطر تبدیل شدن انرژی به ابزاری ژئوپلیتیک و قدرتمندتر را افزایش می‌دهد.

تغییرات اقلیمی؛ شوک دیگری برای بازار انرژی

حتی اگر گذار انرژی سرعت تغییرات اقلیمی را کاهش دهد، روند گرمایش جهانی را معکوس نخواهد کرد.

افزایش دمای جهانی و تکرار پدیده‌های شدید آب‌وهوایی مانند خشکسالی، سیل، طوفان‌های سهمگین و موج‌های گرما، هم‌اکنون تولید انرژی، حمل‌ونقل و شبکه‌های برق را مختل می‌کند.

در چنین شرایطی، چشم‌انداز بازارهای جهانی انرژی با افزایش نوسان همراه است و کشورها برای مقابله با شوک‌های آینده باید به سمت ایجاد نظام‌های انرژی متنوع و انعطاف‌پذیر و احتمالاً متکی بر منابع داخلی حرکت کنند./تسنیم