کابل‌های اینترنت زیر پای نفتکش‌ها؛ تنگه هرمز چگونه اقتصاد دیجیتال خلیج فارس را متوقف می‌کند؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در دنیای امروز، بخش مهمی از ارتباطات اینترنتی و تبادل اطلاعات میان کشورها از طریق کابل‌های فیبر نوری نصب‌شده در اعماق دریاها انجام می‌شود؛ زیرساخت‌هایی که اگرچه از دید عموم پنهان هستند اما نقش اساسی در استمرار فعالیت اینترنت جهانی و اقتصاد دیجیتال دارند. این کابل‌ها امکان انتقال حجم عظیمی از اطلاعات را میان قاره‌ها فراهم می‌کنند و ارتباط میان بانک‌ها، موسسات مالی، شرکت‌های فناوری، مراکز داده و میلیون‌ها کاربر را برقرار نگه می‌دارند. در این میان، تنگه هرمز علاوه بر اهمیت راهبردی در انتقال انرژی، به دلیل عبور چندین مسیر ارتباطی زیردریایی، جایگاه مهمی در اتصال دیجیتال کشورهای حاشیه خلیج فارس دارد؛ موضوعی که آسیب‌پذیری این زیرساخت‌ها را به یکی از نگرانی‌های مهم امنیتی و اقتصادی منطقه تبدیل کرده است. 

برخلاف تصور عمومی، اینترنت بین‌المللی عمدتا از طریق ماهواره‌ها منتقل نمی‌شود، بلکه شبکه گسترده‌ای از کابل‌های فیبر نوری زیردریایی وظیفه انتقال داده میان کشورها و قاره‌ها را بر عهده دارد. این کابل‌ها با استفاده از پالس‌های نوری، اطلاعات را با سرعت بالا منتقل می‌کنند و زیرساخت اصلی بسیاری از خدمات دیجیتال، از ارتباطات روزمره گرفته تا فعالیت‌های پیچیده مالی و فناوری، محسوب می‌شوند. شبکه جهانی کابل‌های زیردریایی حدود ۵۰۰ سامانه کابلی را در بر می‌گیرد و طول مجموع این زیرساخت‌ها به حدود ۱.۸ میلیون کیلومتر می‌رسد. به همین دلیل، هرگونه اختلال در این شبکه می‌تواند فراتر از یک مشکل مخابراتی ساده باشد و پیامدهای اقتصادی و ارتباطی گسترده‌ای ایجاد کند. 

اهمیت تنگه هرمز در این زمینه از موقعیت جغرافیایی و نقش آن در اتصال کشورهای حاشیه خلیج فارس به شبکه ارتباطات بین‌المللی ناشی می‌شود. چندین کابل ارتباطی از این محدوده عبور می‌کنند که از جمله آن‌ها می‌توان به سامانه‌های فالکون، AAE-۱ و GBI اشاره کرد. همچنین شبکه‌هایی مانند ۲Africa و پروژه‌های ارتباطی دیگر در حال توسعه ظرفیت ارتباطی منطقه هستند. این مسیرها امکان انتقال اطلاعات میان کشورهای خلیج فارس، هند، آفریقا، اروپا و دیگر بخش‌های جهان را فراهم می‌کنند و برای کشورهایی مانند عراق، کویت، بحرین و قطر اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا بخش مهمی از ارتباطات بین‌المللی این کشورها به مسیرهای عبوری از منطقه وابسته است.

در چنین شرایطی، آسیب یا قطع کابل‌های زیردریایی می‌تواند پیامدهایی فراتر از کاهش سرعت اینترنت داشته باشد. نخستین اثر احتمالی، اختلال در انتقال داده و افزایش فشار بر مسیرهای ارتباطی جایگزین است. هنگامی که یک یا چند کابل از مدار خارج می‌شوند، بخشی از ترافیک اینترنت باید از مسیرهای دیگر منتقل شود. اگر ظرفیت این مسیرها برای پذیرش حجم اضافی داده کافی نباشد، کاربران ممکن است با کاهش سرعت اینترنت، افزایش تاخیر در ارتباطات و اختلال در دسترسی به برخی خدمات بین‌المللی مواجه شوند. شدت این مشکلات به تعداد کابل‌های آسیب‌دیده، میزان وابستگی کشورها به مسیرهای مذکور و ظرفیت شبکه‌های پشتیبان بستگی دارد.

یکی از مهم‌ترین بخش‌هایی که می‌تواند از چنین اختلالی تاثیر بپذیرد، نظام بانکی و مالی است. بانک‌ها و موسسات مالی برای انجام تراکنش‌ها، تبادل اطلاعات و ارتباط با شبکه‌های پرداخت بین‌المللی به ارتباطات پایدار نیاز دارند. اختلال در مسیرهای انتقال داده می‌تواند پردازش برخی پرداخت‌های برون‌مرزی را با تاخیر مواجه کند و ارتباط میان موسسات مالی و سامانه‌های بین‌المللی را تحت فشار قرار دهد. هرچند چنین اتفاقی الزاما به معنای توقف کامل فعالیت بانک‌ها نیست اما در صورت گستردگی آسیب و نبود ظرفیت جایگزین کافی، می‌تواند بر سرعت و کیفیت ارائه خدمات مالی تاثیر بگذارد.

تجارت الکترونیک و کسب‌وکارهای آنلاین نیز از دیگر بخش‌های آسیب‌پذیر در برابر اختلال در کابل‌های زیردریایی هستند. بسیاری از شرکت‌ها برای ثبت سفارش، پردازش پرداخت، ارتباط با مشتریان و دسترسی به سرورهای خارج از کشور به شبکه‌های ارتباطی بین‌المللی وابسته‌اند. کاهش کیفیت این ارتباطات می‌تواند روند فعالیت فروشگاه‌های اینترنتی، پلتفرم‌های خدماتی و شرکت‌های فعال در بازارهای دیجیتال را مختل کند. در اقتصادی که بخش فزاینده‌ای از فعالیت‌های تجاری به بستر اینترنت منتقل شده است، اختلال در زیرساخت ارتباطی می‌تواند به مساله‌ای اقتصادی و حتی امنیتی تبدیل شود.

از سوی دیگر، توسعه مراکز داده و سرمایه‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی در کشورهای حاشیه خلیج فارس، اهمیت امنیت این کابل‌ها را دوچندان کرده است. مراکز داده برای ذخیره‌سازی و پردازش اطلاعات، ارائه خدمات ابری و ارتباط با شبکه‌های بین‌المللی به ظرفیت بالای انتقال داده نیاز دارند. بسیاری از خدمات هوش مصنوعی نیز به ارتباط میان مراکز پردازشی، سرورها و منابع اطلاعاتی وابسته هستند. در نتیجه، آسیب به کابل‌های ارتباطی می‌تواند ارتباط این مراکز با کاربران و زیرساخت‌های خارج از منطقه را با مشکل مواجه کند و بر عملکرد بخشی از خدمات دیجیتال اثر بگذارد. این مساله به‌ویژه برای کشورهایی اهمیت دارد که تلاش می‌کنند با سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پیشرفته، به قطب‌های منطقه‌ای اقتصاد دیجیتال تبدیل شوند.

در این میان، پرسش مهمی مطرح می‌شود که آیا در صورت قطع کابل‌های زیردریایی، ماهواره‌ها می‌توانند جایگزین آن‌ها شوند؟ پاسخ این است که ارتباطات ماهواره‌ای می‌توانند در شرایط اضطراری بخشی از نیازهای ارتباطی را تامین کنند اما در شرایط کنونی جایگزین کاملی برای کابل‌های فیبر نوری نیستند. کابل‌های زیردریایی ظرفیت بسیار بالایی برای انتقال هم‌زمان حجم عظیمی از اطلاعات دارند و از نظر ظرفیت انتقال داده و هزینه، مزیت قابل توجهی نسبت به بسیاری از روش‌های ارتباطی ماهواره‌ای دارند. بنابراین، ماهواره‌ها می‌توانند برای ارتباطات اضطراری و برخی خدمات ضروری مورد استفاده قرار گیرند اما جایگزینی کامل شبکه کابل‌های زیردریایی با آن‌ها برای تامین نیاز بانک‌ها، شرکت‌های بزرگ، مراکز داده و میلیون‌ها کاربر امکان‌پذیر نیست.

مشکل دیگر، زمان و دشواری تعمیر کابل‌های آسیب‌دیده است، تعمیر این زیرساخت‌ها به کشتی‌های تخصصی، تجهیزات پیشرفته، مهندسان باتجربه و شناسایی دقیق محل آسیب نیاز دارد. در حالت عادی، پس از مشخص شدن موقعیت اختلال، کشتی‌های تعمیراتی به منطقه اعزام می‌شوند تا بخش آسیب‌دیده را از بستر دریا بازیابی و تعمیر کنند. این عملیات بسته به عمق آب، شرایط جغرافیایی و نوع آسیب ممکن است زمان‌بر باشد. در شرایط تنش نظامی یا ناامنی دریایی نیز موانع بیشتری از جمله محدودیت تردد شناورها، افزایش هزینه‌های بیمه، دشواری دریافت مجوزهای لازم و نگرانی‌های امنیتی ایجاد می‌شود. در چنین وضعیتی، حتی اگر مسیرهای جایگزین بخشی از ترافیک را پوشش دهند، بازگشت کامل شبکه به شرایط عادی ممکن است با تاخیر مواجه شود.

با وجود اهمیت این موضوع، باید میان پیامدهای منطقه‌ای و جهانی آسیب به کابل‌های تنگه هرمز تفاوت قائل شد. قطع کابل‌های این محدوده به معنای قطع اینترنت جهان یا فروپاشی شبکه ارتباطات بین‌المللی نیست؛ زیرا شبکه جهانی از مسیرهای متعدد دریایی و زمینی تشکیل شده و بخش بزرگی از ارتباطات بین‌قاره‌ای از مسیرهای دیگری عبور می‌کند. با این حال، برای کشورهای حاشیه خلیج فارس که به مسیرهای ارتباطی این منطقه وابستگی بیشتری دارند، پیامدها می‌تواند بسیار جدی‌تر باشد. به بیان دیگر، اهمیت اصلی این کابل‌ها در سطح منطقه‌ای و تاثیر آن‌ها بر استمرار فعالیت اقتصادی و دیجیتال کشورهای اطراف خلیج فارس است.

بر اساس آمارهای منتشرشده از سوی کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها، سالانه حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ مورد آسیب و اختلال در شبکه کابل‌های زیردریایی جهان ثبت می‌شود که بخش عمده آن‌ها ناشی از عوامل انسانی غیرعمدی، از جمله فعالیت‌های ماهیگیری و لنگر انداختن شناورهاست. این موضوع نشان می‌دهد که حفاظت از چنین زیرساخت‌هایی نیازمند نظارت مستمر، مدیریت فعالیت‌های دریایی، توسعه مسیرهای جایگزین و همکاری میان کشورهاست.

در مجموع، کابل‌های زیردریایی را باید یکی از زیرساخت‌های حیاتی اقتصاد دیجیتال دانست که امنیت آن‌ها مستقیما با استمرار خدمات اینترنتی، بانکی، تجاری و فناوری ارتباط دارد. تنگه هرمز نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی و عبور مسیرهای ارتباطی مهم، برای کشورهای حاشیه خلیج فارس از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هرگونه اختلال گسترده در این مسیر می‌تواند هزینه‌های اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند و فعالیت بخش‌هایی از شبکه ارتباطی منطقه را تحت تاثیر قرار دهد.