سهم محدود ایران از تجارت روسیه؛ فرصت ۱۲۰ میلیارد دلاری کجاست؟

به گزارش اقتصاد معاصر،‌ سید روح اله لطیفی، سخنگوی کمیسیون توسعه تجارت خانه صمت، در تشریح ظرفیت‌های اقتصادی روسیه و راهکارهای گسترش همکاری با ایران، تأکید کرد: توسعه تجارت دو کشور بیش از افزایش تعداد توافق‌ها، به تبدیل ظرفیت‌های سیاسی و حقوقی موجود به قراردادهای اجرایی، تحویل منظم کالا، وصول مطالبات و تکرار سفارش نیاز دارد، سهم کمتر از یک درصدی تجارت ما با روسیه تناسبی با روابط سیاسی و امنیتی دو کشور ندارد و دانشگاه می تواند با نگاه مساله محور و تلفیق علم، صنعت و تجارت در بازار 120 میلیارد دلاری واردات اقلام صنعتی و نرم افزار روسیه حضور پر رنگ داشته باشد.

وی‌ افزود: روابط سیاسی و موافقت‌نامه‌های اقتصادی، بستر مهمی برای همکاری ایجاد می‌کنند، اما استفاده از این بستر مهم مستلزم پاسخ به مسائل مشخص فعالان اقتصادی است؛ از اینکه چه کالایی برای کدام بخش از بازار روسیه مزیت دارد تا اینکه کالا چگونه حمل شود، مجوزهای لازم را دریافت کند و وجه آن با هزینه و ریسک قابل‌قبول وصول شود.

لطیفی در ادامه گفت: بازار بزرگ 720 میلیارد دلاری روسیه که سهم واردات آن 280‌میلیارد دلار است به تنهایی به معنای دسترسی آسان به آن بازار نیست . بنگاه ایرانی باید میان «اندازه کل بازار»، «بخش قابل‌دسترسی بازار» و «بخشی که امکان رقابت در آن وجود دارد» تفاوت قائل شود.

از ظرفیت سیاسی تا قرارداد اقتصادی

وی یکی از ضرورت‌های توسعه روابط اقتصادی ایران و روسیه را تکمیل فرایند سیاسی و ریل گذاری همکاری‌ها دانست و توضیح داد: تعداد دیدارها، تفاهم‌نامه‌ها و نشست‌های مشترک، به‌تنهایی شاخص موفقیت نیست‌بلکه باید به سمت نتیجه همکاری با افزایش قراردادهای اجراشده، کاهش زمان تحویل، وصول مطمئن مطالبات و شکل‌گیری سفارش‌های تکرارشونده رفت.

لطیفی تأکید کرد: برای هر مانع تجاری باید یک پرونده مشخص، دستگاه مسئول، مهلت رسیدگی و شاخص نتیجه تعریف شود. اگر مشکل یک صادرکننده، دریافت مجوز بهداشتی، توقف کالا در مرز یا اختلاف در اجرای قرارداد است، دیپلماسی اقتصادی باید به حل همان مسئله کمک کند.

وی افزود: کمیسیون‌های مشترک، رایزنان بازرگانی و اقتصادی، اتاق‌های بازرگانی و نهادهای پشتیبان تجارت، مراکز تجاری ، زمانی اثربخش‌تر خواهند بود که علاوه بر معرفی فرصت‌ها، پیگیر مسائل بنگاه‌ها تا رسیدن به نتیجه باشند.

تجارت آزاد، آغاز فرصت است؛ نه پایان موانع

لطیفی با اشاره به ظرفیت موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا گفت: کاهش موانع تعرفه‌ای با حذف 87 درصد کد تعرفه ها می‌تواند رقابت‌پذیری کالاهای ایرانی را تقویت کند، اما به معنای حذف الزامات استاندارد، بهداشت، قواعد مبدأ و تشریفات گمرکی نیست.

به گفته وی، استفاده از مزیت‌های این موافقت‌نامه به آمادگی بنگاه‌ها وابسته است؛ صادرکننده باید پیش از عقد قرارداد، وضعیت تعرفه کالای خود، مدارک اثبات مبدأ، مجوزهای ورود، هزینه حمل و شرایط توزیع در بازار مقصد را بررسی کند.

وی همچنین چندجانبه گرایی و توسعه همکاری‌های سیاسی را زمینه‌ساز تسهیل ارتباطات دانست و افزود: این سازوکارها جایگزین اعتبارسنجی خریدار، قرارداد دقیق، تأمین مالی و شبکه توزیع نمی‌شوند. فرصت حقوقی و سیاسی زمانی به منفعت اقتصادی تبدیل می‌شود که حلقه‌های اجرایی تجارت نیز تکمیل شده باشد.

فرصت صادراتی؛ از محصولات غذایی تا خدمات فنی

لطیفی، محصولات کشاورزی و غذایی، آبزیان، خشکبار، خرما و محصولات گلخانه‌ای را از حوزه‌های قابل بررسی برای توسعه صادرات به روسیه برشمرد و تصریح کرد: بهره‌برداری از این فرصت‌ها به استمرار عرضه، رعایت الزامات بهداشتی، کنترل باقی‌مانده سموم، رهگیری محصول، بسته‌بندی متناسب و زنجیره سرد وابسته است.

وی افزود: مزیت صادراتی نباید فقط با قیمت فروش سنجیده شود. هزینه آب و انرژی، ضایعات، حمل، برگشت احتمالی کالا و زمان وصول وجه نیز باید در محاسبه سود واقعی لحاظ شود تا توسعه صادرات به افزایش فشار بر منابع داخلی منجر نشود.

به گفته لطیفی، در بخش صنعت نیز مصالح ساختمانی، کاشی و سنگ، برخی محصولات پلیمری، شوینده‌ها و قطعات منتخب، در کنار دارو، تجهیزات پزشکی و خدمات فنی و دیجیتال، ظرفیت بررسی دارند؛ با این ملاحظه که ورود به هر حوزه، نیازمند مطالعه تخصصی بازار و احراز الزامات همان محصول است.

وی تأکید کرد: نیاز بازار روسیه به یک کالا، لزوماً به معنای رقابت‌پذیری عرضه‌کننده ایرانی نیست. قیمت نهایی، کیفیت پایدار، خدمات پس از فروش، ثبت محصول و توان پاسخ‌گویی به خریدار، در موفقیت تجاری نقش تعیین‌کننده دارند.

لجستیک منظم، مهم‌تر از ظرفیت روی کاغذ

لطیفی با اشاره به اهمیت کریدور شمال ـ جنوب و مسیرهای دریایی، ریلی و جاده‌ای میان دو کشور گفت: ارزش اقتصادی مسیرهای حمل‌ونقل زمانی آشکار می‌شود که بنگاه بتواند زمان و هزینه تحویل را با اطمینان نسبی پیش‌بینی کند

وی افزود: توسعه زیرساخت ضروری است، اما در کنار آن باید به حمل منظم، تجمیع بار، سردخانه، انبارداری، بیمه، هماهنگی گمرکی و کاهش توقف کالا توجه کرد. برای صادرکننده، وجود یک مسیر روی نقشه کافی نیست؛ مسیر باید از نظر قیمت، زمان و قابلیت اتکا، عملیاتی باشد.

به گفته وی، در برخی موارد، خرید خدمت حمل منظم و استفاده مشترک از امکانات موجود می‌تواند از ایجاد زیرساخت‌های جدیدِ فاقد مشتری، مؤثرتر باشد.

پرداخت و قرارداد؛ دو حلقه تعیین‌کننده تجارت

لطیفی، اطمینان از وصول مطالبات را از اصلی‌ترین شروط ماندگاری بنگاه‌ها در بازار روسیه عنوان کرد و گفت: استفاده از پول‌های ملی یا تهاتر، فرصت بزرگی برای توسعه روابط تجاری بین دو کشور فراهم کرده اما همه مسائل پرداخت را برطرف نمی‌کند. نرخ تبدیل، نقدشوندگی، زمان تسویه، ارزش‌گذاری کالا و تعادل تعهدات دو طرف باید روشن باشد.

وی بر استفاده متناسب از پیش‌پرداخت، پرداخت مرحله‌ای، ابزارهای ضمانت و بیمه اعتبار صادراتی تأکید کرد و افزود: انتخاب هر روش باید با توجه به اعتبار خریدار، ماهیت کالا، مقررات قابل اعمال و هزینه معامله صورت گیرد.

لطیفی همچنین تنظیم قرارداد روشن را ضروری دانست و توضیح داد: مشخصات فنی کالا، شرایط تحویل، مسئولیت خسارت، شیوه پرداخت و سازوکار حل اختلاف باید پیش از شروع معامله تعیین شود. رعایت مقررات تجاری، مالی و کنترل صادرات نیز بخشی از مدیریت ریسک همکاری است.

حرکت از مبادله کالا به زنجیره ارزش مشترک

وی با تأکید بر اینکه همکاری اقتصادی دو کشور نباید به خریدوفروش مقطعی کالا محدود بماند، افزود: فرآوری مشترک محصولات، تولید قراردادی، همکاری در صنایع غذایی و چوب، خدمات لجستیکی و پروژه‌های منتخب صنعتی و فناوری، می‌تواند به ایجاد روابط پایدارتر کمک کند.

به گفته لطیفی، تأمین غلات، نهاده‌ها، روغن، چوب و تجهیزات منتخب از روسیه نیز باید در چارچوب امنیت تأمین، تنوع مبادی و تقویت ظرفیت تولید داخلی بررسی شود.

وی خاطرنشان کرد: ایران و روسیه در برخی حوزه‌ها مکمل یکدیگرند و در برخی بازارها، از جمله انرژی و بعضی محصولات صنعتی، رقیب محسوب می‌شوند. طراحی همکاری موفق به شناخت هم‌زمان این دو وجه نیاز دارد.

نقشه راه؛ ورود آزمایشی و توسعه بر پایه نتیجه

لطیفی پیشنهاد کرد توسعه بازار روسیه با انتخاب تعداد محدودی محصول و منطقه هدف آغاز شود و بنگاه‌ها پس از مطالعه بازار و اعتبارسنجی طرف مقابل، از ارسال نمونه و قراردادهای آزمایشی به سمت همکاری گسترده‌تر حرکت کنند.

وی افزود: تشکیل خوشه‌های صادراتی با مشارکت تولیدکنندگان، شرکت‌های مدیریت صادرات، آزمایشگاه‌ها، شرکت‌های حمل و تأمین‌کنندگان خدمات مالی و شرکت های بیمه‌، می‌تواند هزینه ورود به بازار را کاهش دهد و مشکل پراکندگی عرضه را برطرف کند.

به گفته وی، در مرحله نخست باید مسائل اطلاعات بازار، مجوزها و اعتبارسنجی حل شود؛ سپس عملکرد قراردادهای آزمایشی از نظر تحویل، کیفیت و وصول وجه ارزیابی شود و تنها الگوهای موفق توسعه یابند.

لطیفی در پایان تأکید کرد: رشد پایدار تجارت ایران و روسیه باید با شاخص‌هایی مانند تکرار سفارش، کاهش زمان تحویل، وصول مطالبات، سود واقعی و ارزش افزوده سنجیده شود. همکاری سیاسی و موافقت‌نامه‌ها، فرصت را فراهم می‌کنند؛ کما اینکه در جنگ های اخیر نیز کمکی برای حفظ تجارت ما بوده اند اما این حل مسائل بنگاه‌ها و اجرای منظم تعهدات است که فرصت را به تجارت ماندگار تبدیل می‌کند./ تسنیم