نگاهی به ابعاد سیاسی روابط ایران و جمهوری آذربایجان

اقتصاد معاصر- مهدی آقازاده، کارشناس اقتصاد بین‌الملل: چشم‌انداز ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از مناقشه قره‌باغ در سال ۲۰۲۰، دستخوش دگرگونی‌های عمیق و پیچیده‌ای شده است. این تغییرات، فرصت‌ها و چالش‌هایی پیش روی ایران و آذربایجان گذاشته، که دو کشور با پیوند‌های تاریخی، فرهنگی و اقتصادی گسترده هستند. با وجود تنش‌های گاه و بیگاه گذشته، تحولات اخیر نشان از ظرفیت‌های بالقوه برای نزدیکی و تعامل بیشتر میان دو کشور دارد. این یادداشت با تاکید بر اهمیت همکاری‌های راهبردی و منافع مشترک و ضرورت ثبات منطقه‌ای، به بررسی نقش حیاتی تعامل دیپلماتیک سطح‌بالا در تقویت روابط ایران و آذربایجان می‌پردازد.

ایران و آذربایجان در طول تاریخ پیوند‌های درهم‌تنیده‌ای داشته‌اند که همواره تحت‌تاثیر عوامل فرهنگی مشترک و رقابت‌های سیاسی بوده است. استقلال آذربایجان در سال ۱۹۹۱، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، نقطه عطفی در تاریخ این کشور بود که سبب هم‌سویی آذربایجان با قدرت‌های غربی، به‌ویژه ترکیه و اسرائیل شد. در این بین، ایران با نگرانی به این تغییرات نگریسته است؛ چراکه این روابط روبه‌رشد با رقبای منطقه‌ای می‌تواند تهدیدی برای امنیت ایران محسوب شود. از طرفی، مناقشه قره‌باغ نیز لایه جدیدی از پیچیدگی به روابط افزوده است. در جریان این مناقشه، جمهوری آذربایجان ادعا کرده که ایران از ارمنستان حمایت کرده و این را به‌عنوان تهدیدی برای تمامیت ارضی خود تلقی می‌کند. حوادثی نظیر حمله به سفارت آذربایجان در تهران در ژانویه ۲۰۲۳ نیز بر تنش‌ها افزود. با این حال، رویکرد‌های دیپلماتیک اخیر نشان‌دهنده تمایل هر دو کشور به فائق آمدن بر این چالش‌ها و ضرورت تعامل سطح‌بالاست. این تعاملات می‌تواند منافع گسترده‌ای به‌همراه داشته باشد که در ادامه به اختصار به آن منافع پرداخته می‌شود:

ایجاد اعتماد و اطمینان

تعاملات دیپلماتیک سطح‌بالا می‌تواند پایه‌گذار اعتماد متقابل میان ایران و آذربایجان شود. برگزاری نشست‌های منظم میان رهبران دو کشور فرصت مناسبی برای تبادل نظر درخصوص مسائل اختلافی ایجاد کرده و به هر دو طرف امکان می‌دهد که نگرانی‌ها و مطالبات خود را صریحا بیان کنند. این گفتگو‌ها می‌تواند سوءتفاهم‌ها پیرامون اتحاد‌های نظامی را نیز برطرف کرده و زمینه را برای همکاری‌های جدید فراهم کند.

همکاری اقتصادی

وابستگی متقابل اقتصادی می‌تواند به‌عنوان ابزاری قدرتمند برای بهبود روابط دو کشور عمل کند. گسترش تجارت و سرمایه‌گذاری‌های مشترک در بخش‌های کلیدی مانند انرژی و حمل‌ونقل می‌تواند چارچوبی برای سود متقابل ایجاد کند. پروژه کریدور ارس، به‌عنوان مسیر ترانزیتی راهبردی که ایران را به منطقه نخجوان متصل می‌کند، نمونه‌ای از این پتانسیل همکاری زیرساختی است که به نفع هر دو کشور خواهد بود.

ثبات منطقه‌ای

قفقاز جنوبی منطقه‌ای حساس از نظر ژئوپلیتیکی است که مورد توجه و رقابت قدرت‌های بزرگی نظیر روسیه و ترکیه قرار دارد. تعامل دیپلماتیک میان ایران و آذربایجان می‌تواند با ایجاد بستری برای گفتگو پیرامون موضوعات امنیتی، نقشی کلیدی در ثبات منطقه ایفا کند. همکاری‌های مشترک در مبارزه با تروریسم یا مدیریت بحران پناهندگان از جمله زمینه‌هایی است که می‌تواند امنیت هر دو کشور را تقویت کند.

دیپلماسی فرهنگی

ارتباطات فرهنگی ایران و آذربایجان که ریشه در تاریخ عمیق مشترک دارد، یکی از عناصر کلیدی روابط دو کشور است. تعاملات دیپلماتیک سطح‌بالا باید عرصه‌هایی، چون دیپلماسی فرهنگی را نیز شامل شود و زمینه مبادلات آموزشی، هنری و گردشگری را فراهم کند. با گرامی‌داشت میراث مشترک و پذیرش تفاوت‌ها، ایران و آذربایجان می‌توانند حس همبستگی فرهنگی را تقویت کرده و به بهبود روابط دیپلماتیک خود کمک کنند.

تحولات اخیر و چالش‌های باقی‌مانده

اقدامات اخیر دو کشور نشان از حرکتی به‌سوی عادی‌سازی روابط دارد. برای مثال، پس از بازگشایی سفارت جمهوری آذربایجان در تهران و تاکید بر همکاری دیپلماتیک، هر دو طرف اعلام آمادگی کرده‌اند که بطور کامل به تعهدات دیپلماتیک خود بازگردند. توسعه کریدور ارس نیز فرصت‌های جدیدی را برای تقویت زیرساخت‌های مشترک و افزایش تعاملات اقتصادی فراهم کرده است. ملاقات‌های سطح‌بالا میان مقامات دو کشور که بر همکاری‌های تجاری و منطقه‌ای تمرکز داشته، نیز از دیگر نشانه‌های مثبت جهت ارتقای همکاری‌هاست.

با این حال، چالش‌های متعددی همچنان پابرجاست. نفوذ قدرت‌های خارجی مانند ترکیه و اسرائیل تهدیدی بالقوه برای روابط ایران و آذربایجان محسوب می‌شود. همچنین، پویایی‌های سیاسی داخلی در هر دو کشور می‌تواند به پیچیدگی روابط دوجانبه بیفزاید؛ ازاین‌رو، رهبران دو کشور باید توازنی میان منافع داخلی و ضرورت‌های همکاری بین‌المللی ایجاد کنند. در نهایت، رسیدگی به اختلافات تاریخی میان دو کشور مستلزم رویکردی حساس و با نگاه به آینده‌ای مشترک است.

جمع‌بندی

در شرایط تغییرات ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی، تعامل دیپلماتیک سطح‌بالا میان ایران و آذربایجان اهمیت دوچندانی یافته است. این تعاملات که در راستای اعتمادسازی، همکاری اقتصادی، ثبات منطقه‌ای و دیپلماسی فرهنگی انجام می‌گیرد، می‌تواند هر دو کشور را به سوی آینده‌ای پرثمرتر هدایت کند. در دنیای به‌هم‌پیوسته کنونی که چالش‌های مشترک نیازمند همکاری‌های فزاینده است، تقویت روابط دوجانبه ایران و آذربایجان به‌منظور دستیابی به اهداف مشترک و تضمین ثبات قفقاز جنوبی، امری ضروری است.