۹ اقدام برای «تسهیل تجارت» اقتصاد ایران

اقتصاد معاصر-مهدی آقازاده، کارشناس اقتصاد بین‌الملل: اقدامات «تسهیل تجارت» جزو مولفه‌های حیاتی در تقویت و پویایی تجارت یک کشور، به‌ ویژه برای اقتصاد‌های در‌حال‌ توسعه مانند ایران است. این اقدامات شامل طیف وسیعی از فعالیت‌های طراحی‌شده برای ساده‌سازی رویه‌های گمرکی، بهبود شرایط لجستیک و ایجاد چارچوب‌های نظارتی بوده که کارآمدی در تجارت را ارتقا می‌دهد. در ایران که اقتصاد به دلیل وجود تحریم‌ها، بی‌ثباتی سیاستی و کمبود‌های زیرساختی با چالش‌های متعددی روبه‌رو است، درک نقش تسهیل تجارت در افزایش تعداد محصولات، شرکای تجاری و حجم تجارت در هر واحد محصول حیاتی است.

این یادداشت بررسی می‌کند که چگونه کارآیی گمرک، لجستیک و چارچوب‌های نظارتی بر پویایی تجارت ایران و در سطحی گسترده‌تر بر اقتصاد این کشور تاثیر می‌گذارد. 

وضعیت کنونی اقتصاد ایران

اتکای اقتصاد کشور به صادرات نفت شاید مهم‌ترین ویژگی این بخش از کشور باشد که موجب می‌شود، بخش قابل‌ توجهی از درآمد‌های دولت و همچنین درآمد‌های ارزی به این مولفه وابسته باشند. در این شرایط، تحریم‌های بین‌المللی توانمندی ایران برای مشارکت در تجارت جهانی را به‌ شدت محدود کرده و موجبات انقباض اقتصادی و تورم را فراهم کرده است.

بر اساس گزارش بانک جهانی، نرخ رشد تولید ناخالص داخلی ایران طی سالیان گذشته، به طور قابل‌ توجهی نوسان داشته و برآورد‌های اخیر حاکی از روند کند بهبود شرایط پس از تحریم‌ها است. چشم‌انداز اقتصادی به دلیل عدم‌ثبات، نرخ پایین سرمایه‌گذاری، نرخ بالای بیکاری و کاهش ارزش پول ملی پیچیده تلقی می‌شود.

در این محیط چالش‌برانگیز، افزایش اقدامات «تسهیل تجارت» برای تنوع‌بخشی به اقتصاد و کاهش وابستگی به صادرات تک‌محصولی و خام، بسیار مهم و تعیین‌کننده است. با بهبود و پویایی تجارت از طریق کارآیی گمرکی، لجستیک و چارچوب‌های نظارتی بهتر، ایران به طور بالقوه می‌تواند انعطاف‌پذیری اقتصاد را بهبود بخشیده، روابط تجاری خود را گسترش دهد و موجب افزایش پویایی‌های تجارت شود.

معرفی اقدامات تسهیل تجارت 

اقدامات تسهیل تجارت مشخصا می‌تواند موارد زیر را شامل شود:

الف) کارآیی گمرکی 

کارآیی گمرکی به اثربخشی و سرعت پردازش کالا‌های ورودی یا خروجی از یک کشور توسط مقامات گمرکی آن کشور اشاره دارد. رویه‌های گمرکی کارآمد، تاخیر در مرز‌ها و هزینه‌های مبادله را کاهش و قابلیت پیش‌بینی را برای بازرگانان افزایش می‌دهد. کارآیی گمرکی، به خصوص می‌تواند از طریق پیوستن به توافقنامه‌های گمرکی و تجاری افزایش یابد. این نکته کلیدی باید مورد توجه مسؤولین امر قرار گیرد. کارآیی گمرکی، به‌ ویژه شامل سه اثر و نتیجه است:

کاهش زمان ترخیص کالا: رویه‌های گمرکی ساده می‌تواند زمان لازم برای ترخیص کالا از مرز‌ها را به‌ میزان قابل‌ توجهی کاهش دهد. در ایران که به صورت تاریخی فرآیند‌های طولانی گمرکی چالش‌هایی را برای تجار به‌ وجود آورده، بهبود کارایی می‌تواند منجر به افزایش حجم تجارت شود.

صرفه‌جویی در هزینه: عملیات گمرکی کارآمد، هزینه‌های مربوط به دموراژ (هزینه‌های نگهداری کالا در بنادر) و هزینه‌های ذخیره‌سازی را کاهش می‌دهد. این امر، به‌ ویژه برای صادرکنندگان ایرانی که به دلیل تحریم‌ها با فشار‌های مالی بیشتری مواجه هستند، اهمیت دارد.

سازگاری پیشرفته: بهبود کارآیی گمرک اغلب با انطباق بهتر با استاندارد‌های بین‌المللی مرتبط است. این می‌تواند به محصولات ایرانی کمک کند تا به بازار‌های جدیدی که نیازمند استاندارد‌های کیفیت و ایمنی سختگیرانه‌تری هستند، دسترسی پیدا کنند. 

ب) لجستیک 

لجستیک شامل برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل جابه‌جایی کالا از مبدا تا مقصد است. در ایران، چالش‌های لجستیکی مانند زیرساخت‌های ناکافی و شبکه‌های حمل‌ونقل ضعیف مانع تجارت شده است. در این زمینه سه اقدام زیر می‌توان در تسهیل تجارت موثر باشد:

توسعه زیرساخت: سرمایه گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل -مانند جاده‌ها، راه‌آهن و بنادر- برای تسهیل تجارت ضروری است. به عنوان مثال، بهبود اتصال جاده‌ای بین شهر‌های بزرگ می‌تواند شبکه‌های توزیع داخلی را تقویت کند و هزینه‌های صادرکنندگان را کاهش دهد.

کارایی زنجیره تامین: مدیریت لجستیک موثر، تحویل به‌ موقع کالا را تضمین می‌کند. در صنایعی مانند کشاورزی یا کالا‌های فاسدشدنی، «لجستیک به‌ موقع» می‌تواند تفاوت بین سود و زیان باشد.

اتصال منطقه‌ای: موقعیت جغرافیایی ایران دسترسی استراتژیک به بازار‌های کلیدی در آسیای مرکزی، خاورمیانه و فراتر از آن را فراهم می‌کند. ارتقا قابلیت‌های لجستیکی می‌تواند ایران را به عنوان یک قطب منطقه‌ای برای تجارت معرفی کند.

ج) چارچوب‌های نظارتی

چارچوب‌های نظارتی به قوانین و مقررات حاکم بر شیوه‌های تجاری در یک کشور اشاره دارد. یک محیط نظارتی شفاف اعتماد را درمیان معامله‌گران تقویت کرده و سرمایه‌گذاری را تشویق می‌کند. در این زمینه نکات زیر در تسهیل تجارت موثر است:

رویه‌های ساده شده: کاهش تشریفات اداری و بروکراتیک از طریق مقررات ساده‌شده می‌تواند فرآیند‌های معاملاتی را تسهیل کند. برای کسب‌وکار‌های ایرانی که در محیط‌های پیچیده نظارتی حرکت می‌کنند، این امر بسیار مهم است.

قرارداد‌های تجاری: ایجاد قرارداد‌های تجاری دوجانبه یا چندجانبه می‌تواند دسترسی به بازار محصولات ایرانی را افزایش دهد و درعین‌حال از رعایت استاندارد‌های بین‌المللی اطمینان حاصل کند.

حمایت از SME‌ها: چارچوب‌های نظارتی که از شرکت‌های کوچک و متوسط (SMEs) حمایت می‌کنند، می‌توانند مشارکت آنها را در تجارت بین‌المللی افزایش دهند. با توجه به اینکه شرکت‌های کوچک و متوسط، بخش قابل‌ توجهی از اقتصاد ایران را تشکیل می‌دهند، تقویت رشد آنها برای توسعه کلی اقتصادی حیاتی است.

معرفی دو مفهوم مهم در تسهیل تجاری

مفهوم اول، حاشیه تجاری گسترده (The Extensive Margin of Trade) است. این مفهوم به تعداد محصولات گوناگون صادرشده یا واردشده توسط یک کشور یا تعداد شرکای تجاری درگیر در این معاملات اشاره دارد.

گفتنی است که افزایش حاشیه‌های گسترده در ایران با روش‌های زیر ممکن و میسر خواهند شد:

تنوع محصولات: با بهبود کارآیی گمرک و چارچوب‌های نظارتی، صادرکنندگان ایرانی می‌توانند بازار‌های جدیدی را برای محصولات غیرنفتی مانند کالا‌های کشاورزی، صنایع دستی و محصولات صنعتی کشف کنند.

دسترسی به بازار: رویه‌های گمرکی ساده می‌توانند دسترسی به شرکای تجاری جدید را در مناطقی مانند آسیای جنوب‌شرقی یا آفریقا که محصولات ایرانی ممکن است فرصت‌های جدیدی پیدا کنند، تسهیل کند.

مشارکت در زنجیره‌های ارزش جهانی (GVC): قابلیت‌های لجستیکی پیشرفته، شرکت‌های ایرانی را قادر می‌سازد تا با اجازه دادن به آنها برای صادرات کالا‌های واسطه‌ای یا قطعات موردنیاز سایر کشورها، به طور موثرتری در GVC‌ها مشارکت کنند.

مفهوم دوم، حاشیه فشرده تجارت (The Intensive Margin of Trade) است. این مفهوم به حجم یا ارزش محصولات موجود مبادله شده بین کشور‌ها اشاره دارد و به سه روش زیر میسر است:

افزایش حجم در هر محصول: بهبود کارایی گمرک به صادرکنندگان، امکان می‌دهد که مقادیر بیشتری از محصولات موجود را بدون متحمل شدن تاخیر یا هزینه‌های بیش از حد ارسال کنند.

بهبود کیفیت: چارچوب‌های نظارتی که پای‌بندی به استاندارد‌های کیفیت بین‌المللی را تشویق می‌کند، می‌تواند رقابت‌پذیری محصولات ایرانی را در بازار‌های جهانی افزایش دهد.

استراتژی‌های قیمت‌گذاری: با مدیریت لجستیک بهتر و کاهش هزینه‌ها، صادرکنندگان ایرانی نیز ممکن است استراتژی‌های قیمت‌گذاری رقابتی‌تری را اتخاذ کنند که می‌تواند منجر به افزایش حجم فروش شود. 

چالش‌های پیش روی تسهیل تجارت در ایران 

علی‌رغم مزایای بالقوه افزایش اقدامات تسهیل تجارت در ایران، چندین چالش باقی مانده است که در ادامه به آنها می‌پردازیم:

تنش سیاسی: تنش‌های سیاسی مداوم چه در داخل و چه در سطح بین‌المللی می‌تواند مانع از سرمایه گذاری خارجی شده و روابط تجاری را پیچیده کند.

تحریم‌ها: تحریم‌های اقتصادی همچنان دسترسی به فناوری‌های حیاتی مورد نیاز برای بهبود عملیات گمرکی و زیرساخت‌های لجستیکی را محدودمی کند.

فساد: فساد در مقامات گمرکی می‌تواند تلاش‌ها برای بهبود کارایی و شفافیت را تضعیف کند.

کمبود‌های زیرساختی: سرمایه‌گذاری‌های قابل‌توجهی برای ارتقا زیرساخت‌های لجستیکی در سراسر کشور مورد نیاز است.

توصیه‌های سیاستی 

برای استفاده موثر از اقدامات تسهیل تجارت برای افزایش حاشیه‌های گسترده و فشرده در اقتصاد ایران، چند توصیه سیاستی می‌‍تواند راهگشا باشد:

سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها: دولت ایران باید سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل -جاده‌ها، راه‌آهن و بنادر- را برای تسهیل عملیات لجستیکی روان‌تر در اولویت قرار دهد.

ساده‌سازی رویه‌های گمرکی: ساده‌سازی فرآیند‌های گمرکی از طریق دیجیتالی شدن، می‌تواند زمان ترخیص کالا را به‌ میزان قابل‌ توجهی کاهش دهد و انطباق با استاندارد‌های بین‌المللی را افزایش دهد.

تقویت چارچوب‌های نظارتی: ایجاد مقررات روشن برای حمایت از SME‌ها، مشارکت بیشتر در تجارت بین‌المللی را تشویق می‌کند.

ارتقای همکاری‌های منطقه‌ای: تعامل با کشور‌های همسایه از طریق قرارداد‌های تجاری منطقه‌ای می‌تواند دسترسی به بازار محصولات ایرانی را افزایش دهد و درعین‌حال همکاری اقتصادی را تقویت کند. 

اقتصاد کشور

نقش اقدامات تسهیل تجارت در شکل‌دهی به پویایی اقتصاد ایران درمیان چالش‌های جاری ناشی از تحریم‌ها و کمبود‌های زیرساختی، نقشی حیاتی دارد. ایران با تمرکز بر بهبود کارایی گمرک، افزایش قابلیت‌های لجستیکی و ایجاد چارچوب‌های نظارتی قوی، می‌تواند حاشیه‌های گسترده و فشرده فعالیت‌های تجاری خود را به‌ میزان قابل‌ توجهی افزایش دهد.

از آنجا که بازار‌های جهانی، به طور فزاینده‌ای به هم مرتبط می‌شوند، برای ایران ضروری است که سیاست‌های تجاری خود را بر این اساس تطبیق دهد. ایجاد محیطی مساعد برای رشد که نه‌ تنها انعطاف‌پذیری اقتصادی آن را افزایش می‌دهد، بلکه آن را در زنجیره تامین منطقه‌ای نیز در موقعیت مطلوبی قرارمی دهد. از طریق سرمایه‌گذاری‌های استراتژیک در اقدامات تسهیل تجارت، ایران نه‌ تنها این پتانسیل را دارد که اقتصاد خود را احیا کند، بلکه ممکن است که حتی بار دیگر به عنوان یک بازیگر کلیدی در بازار‌های بین‌المللی ظاهر شود.