منافع کریدور جدید آسیای مرکزی برای بیشکک و مسکو

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ کریدورهای حمل‌و نقل در سراسر اوراسیا نقش مهمی دارند، به طوری که چین ساخت ابتکار کمربند و جاده را در سال ۲۰۱۳ اعلام کرد و این پروژه به عنوان جاده ابریشم جدید توصیف شد. علاوه بر این، هنگامی که جنگ اوکراین آغاز شد، مسیر بین‌المللی ترانس خزر یا کریدور میانی به سرعت برای کاهش اتکا به خاک روسیه برای انتقال کالاها از شرق به غرب یا غرب به شرق اهمیت پیدا کرد. ابتکار جدید دیگری که در حال بحث و برنامه‌ریزی بوده، کریدور حمل‌ونقل روسیه-قرقیزستان است. 

اخیرا، روسیه و قرقیزستان در مورد ساخت کریدور حمل‌ونقل دو کشور که باید از ترکمنستان عبور کند، گفت‌وگو کردند. ایگور بابوشکین، فرماندار محلی منطقه آستاراخان در جریان مجمع بین‌المللی اقتصاد سن پترزبورگ در سال گذشته، اظهار داشت که شرکت‌های کشتیرانی روسیه آماده شروع فعالیت از مسیر حمل‌ونقل جدید قرقیزستان و روسیه از طریق دریای خزر هستند. این مسیر همچنین از ازبکستان و ترکمنستان عبور و با گذشتن از دریای خزر، بندر ترکمن‌باشی و بندر علیا در منطقه آستاراخان روسیه را به هم متصل می‌کند. به باور کارشناسان، این کریدور به دو دلیل دور زدن قزاقستان و صادرات محصولات چین به روسیه مهم است. 

براساس اظهارات مقامات روس، این مسیر به رشد کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) کمک می‌کند و در عین حال هزینه‌های حمل‌ونقل را کاهش می‌دهد. 

در سال‌های اخیر، قرقیزستان در حال توسعه کریدورهای حمل‌ونقل جایگزین فعال بوده است. به باور کارشناسان، مسیرهای جدید تاثیر مثبتی بر توسعه اقتصادی این کشور خواهد داشت. در این راستا و در آغاز سال ۲۰۲۳، قرقیزستان شروع به توسعه کریدور حمل‌ونقل دیگری کرد که امکان عرضه کالا به روسیه را فراهم می‌کرد. 

کریدور چندوجهی جدید از قرقیزستان به ازبکستان و ترکمنستان از طریق زمینی و از بندر ترکمن‌باشی از طریق دریای خزر در امتداد یک خط کشتیرانی به شهرهای آستاراخان و ماخاچ کالا روسیه متصل خواهد شد. در مرحله بعد، کالا به مسکو و سایر شهرهای روسیه تحویل داده می‌شود. این در حالی بوده بزرگترین مانع فیزیکی دریای خزر است که مسکو به دنبال غلبه بر این چالش بوده و کشتی‌سازان آن آماده ساخت کشتی‌ها برای کار در خطوط کشتیرانی دریای خزر هستند. 

دلایل دور زدن قزاقستان 

مسیر قرقیزستان-روسیه از طریق ازبکستان و ترکمنستان ترانزیت خواهد شد. البته، پیش از این، ارسال محموله‌های چینی از طریق جاده کاشغر (چین) به اوش (قرقیزستان) وجود داشت که سپس با حمل‌ونقل ریلی، مسیر خود را از طریق ازبکستان به افغانستان ادامه می‌دهند. راهکاری مشابه در این مورد برای رسیدن به بندر ترکمن‌باشی نیز قابل اجرا است. 

گذرگاه‌های مرزی قزاقستان و چین و شبکه قزاقستان در حال حاضر بسیار پرتردد هستند و نمی‌توانند حجم بیشتر بار را تحمل کنند. با این حال، به نظر می‌رسد که موضوع فراتر از ماهیت مسیر است، زیرا تجار چینی با مشکلات ترانزیت از طریق قزاقستان مواجه هستند. 

همچنین قزاقستان در تلاش است تا به تحریم‌های غرب علیه روسیه پایبند باشد. این کشور آسیای مرکزی خود یعنی روسیه را تحریم نکرده اما به عنوان مثال از تحریم‌های اتحادیه اروپا پیروی می‌کند و اجازه ترانزیت کالاهای تحریم شده از طریق خاک خود را نمی‌دهد. این امر احتمالا چالش‌های حمل‌ونقل را تشدید می‌کند. همچنین این کریدور می‌تواند توضیح دهد که چرا محصولات از طریق قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان به روسیه منتقل می‌شوند، زیرا هیچ یک از این کشورها محدودیت‌های مشابهی را اعمال نکرده‌اند. 

در این راستا، توافقنامه ایجاد یک کریدور بدون قزاقستان بین روسیه، قرقیزستان و ازبکستان در نوامبر ۲۰۲۳ در تاشکند پس از نتایج مجمع حمل‌ونقل کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای به امضا رسید. مسیر جدید نه تنها به عنوان جایگزینی برای ارتباط از طریق قزاقستان برای قرقیزستان مفید است، بلکه در آینده می‌تواند در امتداد خط‌آهن چین-قرقیزستان-ازبکستان گسترش یابد. اگر این اتفاق بیفتد، رقیب اصلی مسیر در راه‌آهن قزاقستان خواهد شد. 

مزایای تجاری کریدور جدید 

کشورهای حاضر در این کریدور، اجرای تعرفه‌های پایین برای خدمات ترانزیتی و بندری را در نظر گرفتند که شرکت‌های حمل‌ونقل قرقیزستان را تشویق می‌کند تا از بندر بین‌المللی ترکمن‌باشی بیشتر برای محموله‌های محموله از دریای خزر استفاده کنند. از همین‌رو، این ابتکار می‌تواند جذابیت مسیرهای پیشنهادی را به طور قابل توجهی افزایش دهد و در نهایت قرقیزستان را با ازبکستان، ترکمنستان و روسیه وصل می‌کند یا یک مسیر جایگزین از طریق آذربایجان به اروپا ارائه می‌دهد. 

در حال حاضر، ارتباط اصلی با روسیه از طریق قزاقستان انجام می‌شود که اغلب با ازدحام در مرز و تاخیر در ترخیص کالا از گمرک همراه است. این امر صادرات محصولات کشاورزی فاسد شدنی را با مشکل مواجه می‌کند اما مسیر جدید شامل حمل‌ونقل دریایی از طریق دریای خزر، امکان تحویل سریع‌تر سبزیجات و میوه از قرقیزستان را فراهم می‌کند. 

ایجاد یک کریدور حمل‌ونقل با دور زدن قزاقستان به صادرکنندگان این امکان را می‌دهد که جریان بار یا حداقل بخشی از آن را به بنادر آستاراخان و ماخاچ کالا هدایت کنند. مسیر جدید برای حمل‌ونقل بار «روسیه-دریای خزر-ترکمنستان-ازبکستان-قرقیزستان» به قرقیزها، این امکان را می‌دهد که آزادانه کالا را به بنادر آستاراخان و ماخاچ کالا تحویل دهد. همچنین، اجرای این پروژه‌ها باعث ایجاد یک شبکه ریلی داخلی واحد و افزایش ظرفیت مسیرهای ترانزیتی از طریق قرقیزستان می‌شود. 

همچنین، ادغام این کریدور با راه‌آهن آینده چین، قرقیزستان و ازبکستان، ارتباطات لجستیکی بیشتری ایجاد می‌کند و روابط تجاری با ازبکستان را تقویت می‌کند. علاوه بر این، چون ازبکستان یک عضو ناظر در اتحادیه اقتصادی اوراسیا است، این پروژه به پیوند مهمی بین کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا، قرقیزستان و روسیه تبدیل خواهد شد و پتانسیل حمل‌ونقل منطقه را توسعه می‌دهد. 

در این میان، روسیه یکی از حامیان اصلی این کریدور است، زیرا دور زدن تحریم‌های اعمال شده علیه روسیه برای این کشور مهم بوده و یافتن راه‌هایی برای دور زدن تحریم‌ها نتیجه طبیعی رژیم تحریم شده است. در سال گذشته، روسیه کریدور مشابه به نام «کریدور جنوبی» را با ازبکستان، ترکمنستان و تاجیکستان ایجاد کرد. 

در مجموع، این کریدور می‌تواند نتیجه برد-برد برای بیشکک و مسکو داشته باشد. باید توجه داشت که اقتصاد ضعیف قرقیزستان نیازمند درآمدهای حاصل از ترانزیت است و همچنین می‌تواند از این طریق به دو اقتصاد بزرگ یعنی روسیه و چین متصل شود. مسکو نیز علاوه بر کاهش تاثیر تحریم‌ها می‌تواند نفوذ خود در آسیای مرکزی را که از سوی ترکیه و چین مورد تهدید تلقی می‌شود، تقویت کند.