اروپا همچنان نمک گیر گاز روسیه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر به نقل از بلومبرگ در گزارشی به بررسی وابستگی اروپا به گاز روسیه پرداخته و تاکید کرده که با وجود تحریم‌های گسترده علیه مسکو به دلیل جنگ اوکراین، این قاره همچنان نتوانسته به طور کامل از انرژی روسیه بی‌نیاز شود. سه سال پیش، روسیه بزرگ‌ترین صادرکننده گاز طبیعی در جهان بود و اروپا مشتری اصلی آن به شمار می‌رفت. در آن زمان، دسترسی به انرژی ارزان روسیه برای رهبران اروپایی، مهم‌تر از نگرانی‌های سیاسی و اقتصادی ناشی از همکاری با مسکو بود اما با آغاز حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، این وابستگی شدید به یک تامین‌کننده واحد، تهدیدی برای امنیت اقتصادی و سیاسی اروپا تلقی شد. 

تحریم‌ها و تلاش برای جایگزینی انرژی روسیه 

پس از آغاز جنگ اوکراین، ترس از قطع صادرات گاز، نفت و زغال‌سنگ توسط روسیه به‌ عنوان ابزاری برای مجازات کشورهای حامی اوکراین، اروپایی‌ها را وادار به جست‌وجوی منابع جایگزین انرژی کرد. این تغییر جهت با اعمال تحریم‌هایی علیه مسکو همراه شد که هدف آن کاهش منابع مالی کرملین برای ادامه جنگ بود. 

اگرچه رهبران اروپایی از آن زمان به «انقلاب در تامین انرژی» خود افتخار می‌کنند و بسیاری از واردکنندگان گاز، نفت و زغال‌سنگ روسیه به منابع جایگزین روی آورده‌اند اما واقعیت این بوده که روسیه همچنان یکی از مهم‌ترین تامین‌کنندگان انرژی اروپا باقی مانده است. این در حالی بوده که اتحادیه اروپا هدف‌گذاری کرده تا سال ۲۰۲۷ به وابستگی خود به سوخت‌های فسیلی روسیه پایان دهد؛ هدفی که به نظر می‌رسد تحقق آن دشوار باشد. 

وابستگی تاریخی اروپا به انرژی روسیه 

وابستگی اروپا به انرژی روسیه به بیش از نیم قرن پیش بازمی‌گردد. در دهه ۱۹۷۰، اتحاد جماهیر شوروی برای توسعه میادین گازی عظیم سیبری به پول و تجهیزات نیاز داشت و آلمان غربی نیز به دنبال انرژی ارزان برای حمایت از رشد سریع بخش تولیدی خود بود. 

در سال ۱۹۷۰ توافقی میان شوروی و آلمان غربی امضا شد که بر اساس آن، کارخانه‌های آلمانی هزاران کیلومتر لوله برای انتقال گاز روسیه به اروپا تامین کردند. این همکاری در دهه‌های بعد ادامه یافت و گاز روسیه به منبع اصلی تامین انرژی بسیاری از کشورهای اروپایی، به‌ ویژه آلمان، تبدیل شد. 

صادرات کنونی انرژی روسیه به اروپا 

بر اساس داده‌های اندیشکده بروگل در بروکسل، صادرات سوخت‌های فسیلی روسیه به اتحادیه اروپا تا پایان سال ۲۰۲۳ به حدود یک میلیارد دلار در ماه کاهش یافت؛ رقمی که در اوایل سال ۲۰۲۲ به ۱۶ میلیارد دلار در ماه رسیده بود. 

با این حال، بخش عمده این صادرات همچنان شامل گاز طبیعی است. روسیه در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۵ درصد از کل واردات گاز اتحادیه اروپا را تامین کرد و پس از نروژ (۳۰ درصد) و ایالات متحده (۱۹ درصد) در جایگاه سوم قرار گرفت. 

بخش زیادی از این گاز روسیه از طریق خطوط لوله‌ای که از اوکراین و ترکیه عبور می‌کنند، به اروپا می‌رسد. کشورهای اتریش، اسلواکی و مجارستان از جمله بزرگ‌ترین خریداران این گاز هستند، چراکه اقتصاد آن‌ها به شدت به این منبع انرژی وابسته است. 

علاوه بر این، کشورهای بزرگی مانند اسپانیا، فرانسه، بلژیک و هلند همچنان گاز طبیعی مایع (LNG) روسیه را از طریق تانکرها وارد می‌کنند. بخشی از این گاز پس از اختلاط با منابع دیگر در شبکه خطوط لوله اروپا، به کشورهایی مانند آلمان نیز می‌رسد؛ این در حالی بوده که آلمان وعده داده بود از گاز روسیه استفاده نکند. 

چرا قراردادهای گازی با روسیه لغو نمی‌شوند؟ 

بسیاری از مشتریان اروپایی روسیه به قراردادهای بلندمدت و سختگیرانه‌ای متعهد هستند که لغو آن‌ها آسان نیست. از سوی دیگر، تغییر منابع تامین گاز نیز هزینه‌بر است، چراکه بازار جهانی گاز همچنان با محدودیت عرضه مواجه بوده و انتظار می‌رود این وضعیت حداقل تا سال ۲۰۲۵ ادامه یابد. 

کشورهای محصور در خشکی مانند اسلواکی و مجارستان که اقتصاد آن‌ها به انرژی روسیه وابسته است، برای تامین گاز از منابع غیرروسی باید هزینه‌های بیشتری بپردازند. این کشورها همچنین به شدت به تمدید توافقنامه انتقال گاز از اوکراین پس از انقضای قرارداد کنونی در سال ۲۰۲۵ وابسته‌اند. 

در حالی که برخی کشورها مانند آلمان، بریتانیا و کشورهای بالتیک واردات گاز روسیه را متوقف کرده‌اند، بسیاری از شرکت‌های بزرگ اروپایی همچنان به سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت خود در بخش انرژی روسیه ادامه می‌دهند. به عنوان مثال شرکت فرانسوی TotalEnergies، همچنان سهامدار پروژه عظیم یامال LNG در شمال روسیه بوده و شرکت اسپانیایی Naturgy Energy Group نیز قراردادی ۲۰ ساله برای خرید گاز مایع از یامال تا سال ۲۰۳۸ دارد. 

علاوه بر گاز، واردات نفت خام روسیه از طریق خطوط لوله و برخی محصولات نفتی غیرتحریمی، هرچند در حجم‌های بسیار کمتر از گذشته، همچنان ادامه دارد، همچنین هیچ ممنوعیتی برای واردات محصولات نفتی تولیدشده در پالایشگاه‌های خارج از اروپا که از نفت روسیه استفاده می‌کنند، وجود ندارد. 

بلومبرگ گزارش می‌دهد که بخشی از نفت خام روسیه از طریق واسطه‌ها در کشورهای دیگر خریداری شده و با منابع دیگر مخلوط می‌شود تا شناسایی منشا آن دشوارتر شود. 

آینده چگونه خواهد بود؟ 

با وجود کاهش شدید صادرات انرژی روسیه، این کشور همچنان کمتر از ۱۰ درصد از مصرف گاز اروپا در سال ۲۰۲۳ را تامین کرده است. در همین حال، نروژ جایگاه روسیه را به‌ عنوان بزرگ‌ترین تامین‌کننده گاز خط لوله‌ای اروپا تصاحب کرده و ایالات متحده نیز به بزرگ‌ترین صادرکننده گاز مایع به این قاره تبدیل شده است. اروپا همچنین مصرف سوخت‌های فسیلی را کاهش داده و به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر حرکت می‌کند. در سال ۲۰۲۳، برای اولین بار تولید برق از انرژی باد از گاز پیشی گرفت. 

با این حال، قیمت‌های بالای انرژی همچنان چالشی برای صنایع پرمصرف اروپایی است. بسیاری از کارخانه‌ها تولید خود را کاهش داده یا به محصولات کم‌مصرف‌تر روی آورده‌اند. بر اساس گزارش کمیسیون اروپا، در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۱ درصد از شهروندان اتحادیه اروپا توانایی گرم کردن کافی خانه‌های خود را نداشتند. به نظر می‌رسد که اروپا هنوز راه درازی برای کاهش کامل وابستگی خود به انرژی روسیه در پیش دارد.