چین، مشتری اصلی گاز روسیه می‌شود

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ روسیه یکی از بازیگران اصلی در بازارهای انرژی جهان بوده که اکنون تغییرات عمده‌ای در صادرات گاز طبیعی خود ایجاد کرد. اروپا بازار اصلی گاز روسیه بود اما این چشم‌انداز به سرعت در حال تغییر است. به دلیل تنش‌های ژئوپلیتیکی، به ویژه جنگ اوکراین، اروپا وابستگی خود به انرژی روسیه را کاهش داده و در همین حال، چین به عنوان یک بازار کلیدی برای گاز روسیه ظاهر شده و در آستانه پیشی گرفتن از اروپا به عنوان بزرگ‌ترین خریدار گاز روسیه قرار دارد.

کشورهایی مانند آلمان، ایتالیا و فرانسه به شدت به گازپروم که شرکت دولتی گاز روسیه است، وابسته بودند. گاز طبیعی روسیه از طریق چندین خط لوله به اروپا منتقل می‌شد که مهم‌ترین آن‌ها خط لوله «نورد استریم» و خطوط عبوری از اوکراین بود. با این حال، چشم‌انداز ژئوپلیتیکی به دنبال تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، به طرز چشمگیری تغییر کرد. اتحادیه اروپا تحریم‌های گسترده‌ای علیه روسیه اعمال کرد و کشورهای اروپایی تلاش‌های خود را برای تنوع‌بخشی به منابع انرژی و کاهش وابستگی به عرضه‌های روسیه سرعت بخشیدند.

در پاسخ به این رویه، روسیه توجه ویژه‌ای به شرق، علی‌الخصوص چین کرد و در همین راستا، این کشور را به عنوان یک بازار جایگزین استراتژیک برای گاز طبیعی خود انتخاب کرد. خط لوله «قدرت سیبری» که در سال ۲۰۱۹ افتتاح شد، به عنوان یک عنصر اصلی در این تغییر به سوی چین مطرح شد. بر اساس داده‌های اخیر، چین در مسیر تبدیل شدن به بزرگ‌ترین واردکننده گاز لوله‌کشی روسیه تا پایان سال ۲۰۲۴ است و از اروپا پیشی خواهد گرفت.

همکاری چین و روسیه در حوزه انرژی

نقش چین به عنوان یک مصرف‌کننده مهم گاز روسیه طی چند سال گذشته، به طور قابل‌ توجهی رشد کرده است. در نه ماه اول سال ۲۰۲۴، گازپروم ۲۳.۷ میلیارد متر مکعب (bcm) گاز طبیعی به چین صادر کرد که نشان‌دهنده افزایش ۴۰ درصدی نسبت به دوره مشابه در سال گذشته است. این افزایش منعکس‌کننده، تقاضای رو به رشد انرژی چین و تعمیق همکاری‌های انرژی بین مسکو و پکن تلقی می‌شود. در مقابل، صادرات گازپروم به اروپا در همان دوره کمی پایین‌تر بود و به ۲۲.۵ میلیارد متر مکعب رسید که نشان‌دهنده تغییرات مداوم در جهت‌گیری صادرات گاز روسیه است.

چندین عامل در افزایش تقاضای گاز چین از روسیه نقش دارند. یکی از این عوامل،گسترش مداوم بخش صنعتی چین بوده و نیاز این کشور به انرژی به سرعت در حال رشد است. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) پیش‌بینی می‌کند که مصرف کل گاز چین در سال ۲۰۲۴، حدود ۸ درصد افزایش یابد. خط لوله «قدرت سیبری» با ظرفیت طراحی‌شده ۳۸ میلیارد متر مکعب در سال، نقش مهمی در تامین این تقاضا ایفا می‌کند. علاوه بر این، توافق بین گازپروم و شرکت ملی نفت چین (CNPC) در اواخر سال ۲۰۲۴، جریان گاز از روسیه به چین را به ظرفیت حداکثری خط لوله افزایش خواهد داد و احتمالا پیش از تاریخ هدف ۲۰۲۵ به این سطح خواهد رسید.

با وجود این رشد، صادرات کل گاز روسیه به چین هنوز کمتر از میزان سنتی فروخته شده به اروپا قبل از جنگ اوکراین است. عرضه‌های گازپروم به اروپا پیش از تهاجم به حدود ۲۰۰ میلیارد متر مکعب در سال می‌رسید.

کاهش صادرات گاز روسیه به اروپا

تلاش اروپا برای کاهش وابستگی به گاز روسیه یکی از عوامل مهم در تغییر جهت صادرات انرژی روسیه بوده است. اتحادیه اروپا تلاش‌های هماهنگی برای کاهش وابستگی خود به انرژی روسیه انجام داده و به دنبال منابع جایگزینی مانند واردات گاز طبیعی مایع (LNG) از ایالات متحده و قطر و همچنین گاز از نروژ و شمال آفریقا بود. با این حال، برخی از کشورهای اروپایی همچنان به دلیل عدم وجود زیرساخت‌های جایگزین یا قراردادهای موجود با گازپروم، به گاز روسیه وابسته هستند.

صادرات گاز روسیه به کشورهایی مانند مجارستان، اتریش و اسلواکی، به طور قابل‌ توجهی در نه ماه اول سال ۲۰۲۴ نسبت به دوره مشابه در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۶ درصد افزایش یافته است. این نکته پیچیدگی‌های گذار انرژی اتحادیه اروپا را نشان می‌دهد، زیرا این آمار نشان می‌دهد برخی از کشورهای اروپای مرکزی و شرقی همچنان به شدت به انرژی روسیه وابسته هستند.

مساله کلیدی دیگر پایان قرارداد ترانزیت گازپروم با اوکراین در دسامبر ۲۰۲۴ است. تقریبا نیمی از گاز روسیه که به اروپا می‌رسد، از طریق اوکراین عبور می‌کند و کی‌یف اعلام کرده است که قصد تمدید این قرارداد را ندارد. این تحول ریسک‌های جدی برای امنیت انرژی اروپا ایجاد می‌کند، زیرا ممکن است یکی از آخرین مسیرهای باقی‌مانده برای انتقال گاز روسیه به اروپا قطع شود. مقامات اروپایی در تلاش هستند تا ترتیبات ترانزیتی جایگزین پیدا کنند و جمهوری آذربایجان به عنوان یک شریک احتمالی در نظر گرفته شده اما هنوز توافقی حاصل نشده است. در صورت عدم دستیابی به توافق، اروپا ممکن بوده با چالش‌های بیشتری در تامین انرژی، به ویژه در ماه‌های زمستان مواجه شود.

پیامدهای استراتژیک برای روسیه

وابستگی شدید روسیه به بازارهای انرژی اروپا یکی از نقاط ضعف کلیدی بود که با جنگ اوکراین و تحریم‌های پس از آن آشکار شد. تغییر به سوی چین یک جایگزین حیاتی فراهم و به تنوع‌بخشی صادرات انرژی روسیه کمک می‌کند. اگر چه اروپا زمانی بازار اصلی گازپروم بود اما رشد سریع تقاضای چین یک راه نجات برای بخش گاز روسیه فراهم می‌کند. با این حال، حجم‌های فروخته شده به چین هنوز کسری از آنچه به طور تاریخی به اروپا فروخته می‌شد، هستند که نشان می‌دهد روسیه ممکن بوده در کوتاه‌مدت با چالش‌هایی برای جایگزینی کامل بازارهای اروپایی با تقاضای چینی مواجه باشد.

با تبدیل شدن چین به بزرگ‌ترین مشتری گاز روسیه، دینامیک قدرت در این رابطه ممکن است، تغییر کند. روسیه به طور فزاینده‌ای برای ثبات اقتصادی به دلیل از دست دادن بازارهای غربی به چین وابسته می‌شود. این می‌تواند قدرت چانه‌زنی روسیه را تضعیف کند، زیرا چین در موقعیتی قرار می‌گیرد که شرایط مطلوب‌تری برای تامین گاز خواهد داشت. همچنین توانایی روسیه برای استفاده از صادرات گاز به عنوان یک ابزار ژئوپلیتیکی در تعاملات با اروپا ممکن است، کاهش یابد، زیرا سهم خود را در بازار این منطقه از دست می‌دهد.

برای بهره‌برداری کامل از بازار چین، روسیه نیاز به سرمایه‌گذاری در گسترش زیرساخت‌های خط لوله به شرق دارد. خط لوله «قدرت سیبری» ظرفیت محدودی نسبت به حجم‌های عظیمی دارد که روسیه پیش از این به اروپا صادر می‌کرد. گازپروم اعلام کرده است که قصد دارد تا عرضه سالانه خود به چین را از طریق یک مسیر جدید در شرق دور تا سال ۲۰۲۷ به میزان ۱۰ میلیارد متر مکعب افزایش دهد.