ساختار معیوب بکارگیری سم در کشت/چرا محصولات کشاورزی ما برگشت می‌خورد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ سلامت محصولات کشاورزی، یکی از مسائلی بوده که همواره مد نظر مصرف‌کنندگان محصولات قرار گرفته و چه‌بسا بسیاری از محموله‌های صادراتی نظیر پسته، به همین دلیل از کشور مقصد به سمت کشور مبدا برگشت خورده‌اند. 

استفاده از سم‌ها، قارچ‌کش‌ها و... در راستای حذف سموم پرخطر محصولات کشاورزی، از جمله اقداماتی بوده که کشاورزان برای بهره‌وری تولید خود بهره‌ می‌گیرند. با این حال اما طی سال‌های اخیر، بسیاری از کشورهای جهان به سمت حذف سموم پرخطر و جایگزینی آن‌ها با روش‌های طبیعی‌تر مانند استفاده از آفت‌کش‌های بیولوژیک رفته‌اند. 

استفاده از زنبورها برای دفع آفات 

زنبورها علاوه بر نقشی که در گرده‌افشانی ایفا می‌کنند، می‌توانند به‌ عنوان ابزاری طبیعی برای دفع آفات در مزرعه‌ها به کار گرفته شوند. برای نمونه در مزارع ذرت و گوجه‌فرنگی، استفاده از زنبورهای دراگون و تریکوگراما رایج شده است. 

در واقع زنبورهای دراگون یا سنجاقک‌ها بیشتر به دلیل توانایی‌ که در شکار حشرات مضر مانند شته‌ها، مگس‌ها و پشه‌ها دارند، شناخته می‌شوند. این حشرات شکارچی، با تغذیه از آفات کوچک، به کاهش تعداد آن‌ها کمک می‌کنند و نیاز به استفاده از سموم شیمیایی را کاهش می‌دهند. زنبورهای دراگون در مناطقی که جمعیت آفات مانند شته‌ها زیاد است، رهاسازی می‌شوند. آن‌ها با تغذیه مستقیم از این آفات، رشد جمعیت آن‌ها را کنترل کرده و از گسترش بیماری‌ها جلوگیری می‌کنند. این در حالی بوده که این نوع زنبورها هیچ آسیبی به محصولات یا انسان وارد نمی‌کنند و به حفظ تنوع زیستی در محیط نیز کمک خواهند کرد. 

زنبورهای تریکوگراما نیز یکی دیگر از حشرات است که در طبیعت زیست کرده و به ‌طور گسترده در کنترل بیولوژیک آفات مورد استفاده قرار می‌گیرند. این زنبورها تخم‌های خود را داخل تخم آفات زیان‌آور (مانند پروانه‌ها و شب‌پره‌ها) می‌گذارند. این زنبورها با جست‌وجوی تخم آفات، آن‌ها را انگل‌گذاری کرده و در نهایت موجب نابودی لاروهای آفت، قبل از تبدیل شدن به حشرات مضر می‌شود. استفاده از این نوع حشرات در مزارع ذرت، گوجه‌فرنگی، برنج و پنبه به ‌طور گسترده استفاده می‌شود و برای رهاسازی، بسته‌هایی از این حشرات در مزرعه توزیع شده تا به ‌طور طبیعی آفات را کنترل کنند.

از همین‌رو، این رویکرد نه تنها هزینه‌های تولید را کاهش می‌دهد، بلکه به کشاورزی پایدار و سلامت محیط‌زیست و همچنین کشت محصولات سالم‌تر برای مصرف‌کنندگان نیز کمک می‌کند. 

عقب‌ماندگی ایران در استفاده از ابزارهای طبیعی برای کنترل آفات 

بررسی روند استفاده از این ابزارهای طبیعی برای دفع آفات و سموم محصولات کشاورزی نشان می‌دهد که بسیاری از کشورهای جهان، از این ابزارها بهره گرفته‌اند و در صدد کاهش استفاده از سموم شیمایی و استفاده از ابزارهای طبیعی برای آفات هستند. به عنوان نمونه آمریکا یکی از کشورهای پیش‌رو در کشاورزی بیولوژیک بوده که به طور گسترده از زنبورهای تریکوگراما در مزارع ذرت، سویا و گوجه‌فرنگی برای کنترل آفات برگ‌خوار و پروانه‌های مضر استفاده می‌کند.

هند نیز یکی دیگر از کشورهایی بوده که برای کنترل آفات در مزارع برنج، پنبه و گندم، از این ابزار طبیعی برای کنترل آفات بهره گرفته و دولت این کشور با ارائه یارانه‌ها و برنامه‌های آموزشی، کشاورزان به استفاده از این روش‌های زیست محیطی تشویق می‌کند.

همچنین چین، برزیل، روسیه، استرالیا و کشورهای اروپایی همچون فرانسه، آلمان و هلند، پیشگام در استفاده از این ابزارها بوده و کشاورزی ارگانیک و کشت بدون استفاده از سموم شیمیایی را از اولویت‌های صنعت کشاورزی خود می‌دانند.

با وجود این روند جهانی، ایران همچنان درگیر چالش‌هایی در استفاده از سموم شیمیایی در محصولات کشاورزی است. علی‌رغم اینکه سازمان حفظ نباتات و برخی پژوهشگاه‌ها در تلاش برای ترویج این نوع حشرات برای کشت محصولات کشاورزی در کشور هستند اما هنوز اقدام موثر و قابل توجهی از سوی دولت‌ها و وزارت جهاد کشاورزی آنها انجام نشده است. این در حالی بوده که اخیرا نیز اتحادیه اروپا در اقدامی جدید قصد دارد تا واردات محصولات تولیدی با سموم شیمیایی را ممنوع کند که می‌تواند پیامدهایی جدی برای صادرات محصولات کشاورزی ایران داشته باشد. 

استفاده از سموم شیمیایی در همه کشورها 

کارشناسان حوزه کشاورزی معتقدند که سلامت محصولات کشاورزی تحت تاثیر عوامل متعددی همچون باقی‌مانده سموم شیمیایی، باقی‌مانده کودها و نیترات، عناصر سنگین ناشی از آب و خاک، سموم قارچی مانند آفلاتوکسین و مایکوتوکسین و همچنین آلودگی‌های هوایی و جوی است. 

گفتنی بوده که سموم کشاورزی نقش مهمی در حفظ محصولات کشاورزی دارند. این در حالی بوده که میزان استفاده از سموم در ایران نسبت به بسیاری از کشورهای جهان به ‌طور قابل ‌توجهی کمتر است؛ به طوری که میانگین مصرف سم در ایران حدود ۴۰۰ گرم در هر هکتار بوده اما در سطح جهانی به ۱.۷ کیلوگرم در هر هکتار می‌رسد. به عبارت دیگر، مصرف سموم در ایران تقریبا یک‌چهارم میانگین جهانی برآورد می‌شود. 

کشورهایی مانند ژاپن و چین که سال‌هاست از کشاورزی سنتی فاصله گرفتند، به ‌طور متوسط ۱۲ کیلوگرم در هر هکتار و آمریکا ۱۱.۵ کیلوگرم در هر هکتار سم مصرف می‌کنند. با این حال اما مساله مهم‌تر در این میان، کیفیت سموم کشاورزی خواهد بود. با توجه به وجود سموم بی‌کیفیت و تقلبی در بازار داخلی و عدم نظارت کافی توسط نهادهای مسؤول، این مساله به چالشی جدی در حوزه کشاورزی تبدیل شده که می‌تواند بر سلامت محصولات و ایمنی مصرف‌کنندگان تاثیر منفی بگذارد. 

در همین راستا نیز غلامرضا نوری‌قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی در اظهاراتی عنوان کرد که میزان مصرف سموم در ایران نسبت به بسیاری از کشورها پایین‌تر بوده و این موضوع به تولید محصولات کشاورزی سالم‌تر منجر شده است. با این حال، کارشناسان معتقدند که این اظهار نظر به‌ تنهایی نمی‌تواند سلامت محصولات کشاورزی را تضمین کند. استفاده حتی از مقدار کم سموم پرخطر می‌تواند سلامت جامعه را به مخاطره اندازد. علاوه بر این، برخی کشاورزان به دلیل هزینه‌های بالای سموم کم‌خطر، به استفاده از سموم ارزان‌تر و پرخطر تمایل دارند که این مساله کیفیت محصولات تولیدی را تحت تاثیر قرار خواهد داد. 

چالش‌های صادرات و بازگشت محصولات کشاورزی 

موضوع برگشت محصولات صادراتی ایران به ‌ویژه از روسیه، یکی از چالش‌های عمده بخش کشاورزی کشور است. این در حالی بوده که استانداردهای فروشگاه‌های زنجیره‌ای روسیه، به ‌ویژه در زمینه ماندگاری و کیفیت محصولات، دلیل اصلی این برگشت‌ها تلقی می‌شود. برای مثال محصولات گلخانه‌ای مانند خیار، به دلیل عدم رعایت دوره کارنس سموم (زمان لازم بین آخرین سم‌پاشی و برداشت محصول)، مورد قبول بازارهای خارجی قرار نگرفته‌اند. 

این مساله فقط به صادرات محصولات محدود نمی‌شود؛ بسیاری از محصولات برگشتی در بازارهای داخلی توزیع می‌شوند و مردم این محصولات را خریداری می‌کنند که این خود چالش بزرگی برای سلامت عمومی محسوب خواهد شد. 

وضعیت تولید سموم در ایران 

براساس اظهارات مسعود گیل‌آبادی، رئیس انجمن صنایع تولیدکنندگان سموم، حدود ۶۰ درصد از سموم تولید داخل کم‌خطر، ۲۲ درصد با سطح مخاطرات متوسط و ۱۸ درصد پرخطر هستند. با این حال، مشکلات دیگری مانند تعهدات ارزی و ناکارآمدی زیرساخت‌های ترابری بر کاهش توان صادراتی کشور تاثیرگذار بوده‌اند. به عنوان مثال ترکیه با ارسال محصولات تازه به روسیه به صورت روزانه، توانسته تا جایگاه خود را در بازارهای بین‌المللی حفظ کند، در حالی که تاخیر در ترانزیت محصولات ایرانی باعث کاهش کیفیت آن‌ها می‌شود. 

نقش آموزش و نظارت در کاهش چالش‌ها 

یکی از موضوعات کلیدی در مدیریت سموم، آموزش کشاورزان و نظارت دقیق بر مصرف این مواد خواهد بود. کشاورزان، از جمله گلخانه‌داران باید از سمومی با دوره کارنس پایین استفاده کنند و از سم‌پاشی در زمان نزدیک به برداشت محصول خودداری کنند. با این حال، به‌ دلیل مسائل اقتصادی، بسیاری از کشاورزان از سمومی با دوره کارنس بالا استفاده می‌کنند که این امر تاثیرات منفی بر کیفیت محصولات و سلامت مصرف‌کنندگان دارد. 

راهکارهای پیشنهادی برای مقابله با چالش‌ها 

برای کاهش چالش‌های موجود، موارد زیر پیشنهاد می‌شود: 

حمایت مالی از کشاورزان: کاهش هزینه‌های سموم کم‌خطر و ارائه تسهیلات مالی می‌تواند کشاورزان را به استفاده از سموم ایمن‌تر ترغیب کند. بسیاری از کشورها نیز از این روش برای کنترل سموم از طریق ابزارهای طبیعی بهره‌ گرفته‌اند.

توسعه زیرساخت‌های صادراتی: بهبود فرآیندهای ترابری و کاهش زمان انتظار در مرزها می‌تواند کیفیت محصولات صادراتی را افزایش دهد. این در حالی بوده که به زعم برخی از کارشناسان حوزه کشاورزی، دلیل اصلی برگشت برخی از محموله‌های پسته کشور از اروپا نیز، دپوی نادرست محصولات در هنگام ارسال بوده است.

آموزش و نظارت: برنامه‌های آموزشی منظم برای کشاورزان و اعمال نظارت‌های سخت‌گیرانه‌تر می‌تواند به کاهش باقی‌مانده سموم در محصولات کمک کند.

ترویج کشاورزی پایدار: استفاده از آفت‌کش‌های بیولوژیک و روش‌های طبیعی نظیر استفاده از زنبورهای مفید، می‌تواند جایگزین مناسبی برای سموم شیمیایی باشند.

به طور کلی توسعه کشاورزی پایدار و کاهش استفاده از سموم پرخطر، نه فقط به سلامت جامعه کمک می‌کند، بلکه می‌تواند جایگاه محصولات کشاورزی ایرانی را در بازارهای جهانی ارتقا دهد. با این حال، تحقق این اهداف نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، حمایت مالی و زیرساخت‌های مناسب خواهد بود؛ در غیر این صورت، ادامه روند کنونی می‌تواند به کاهش کیفیت محصولات، از دست رفتن بازارهای صادراتی و تهدید سلامت مصرف‌کنندگان منجر شود.