توقف ترانزیت گاز روسیه؛ گسترش بحران انرژی در اروپا

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ صادرات گاز خط لوله به اروپا از طریق اوکراین در نخستین روز سال ۲۰۲۵ به دلیل‌ عدم تمدید قرارداد ترانزیت از سوی کی‌ف متوقف شد. در حالی که بسیاری استدلال می‌کنند که این امر به سلطه چندین دهه روسیه بر بازار انرژی اروپا پایان می‌دهد اما شواهد به گونه‌ای دیگر است. 

در سال ۲۰۲۲، در نتیجه تحریم‌های اعمال شده علیه روسیه پس از جنگ این کشور با اوکراین، مسکو عرضه گاز خود به اروپا را کاهش داد که منجر به بحران جدی در اروپا شد. از آن زمان، طبق اعلام اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، کشورهای اروپایی شروع به افزایش ذخایر گاز خود کرده‌اند و اقدامات احتیاطی را در برابر قطع شدن گاز روسیه از جنوب در اوایل سال ۲۰۲۵ انجام داده‌اند. کشورهایی مانند لهستان گزینه‌های خود را متنوع کرده و از وابستگی به یک کشور واحد برای انرژی دور شده‌اند. 

اسلواکی یکی از کشورهایی است که بیشتر تحت تاثیر این روند قرار گرفته است. گاز اوکراین از طریق اسلواکی به بازار اروپا می‌رسید. این امر اسلواکی را به یک کشور مهم ژئوپلیتیک تبدیل کرد و همچنین، بخش قابل توجهی از درآمد این کشور از این مسیر تامین می‌شد. بنابراین قطع این گاز برای آن ناامیدکننده بود. در همین راستا روبرت فیکو، نخست وزیر اسلواکی اظهارات تهدیدآمیزی در مورد امکان اتخاذ تدابیر متقابل در برابر امتناع کی‌یف از تمدید قراردادی که برای تامین برق آن‌ها ضروری بود، بیان کرد. از سوی دیگر، لهستان اعلام کرد که آماده است تا برق اوکراین را تامین کند. همانطور که مشاهده می‌‍شود، بعد سیاسی این فرآیند، شکاف‌های درون اتحادیه اروپا (EU) را بیشتر می‌کند. 

در مقابل، مجارستان به استفاده از گاز روسیه از دریای سیاه و از طریق «ترک‌استریم» ادامه می‌دهد. کشورهای دیگر نیز سعی می‌کنند تا قبل از اتمام ذخایر خود، گزینه‌های جایگزین را متنوع کنند. اما بزرگترین بحران در این روند در مولداوی ثبت شد. عرضه گاز به مولداوی به دلیل بدهی‌های کلان این کشور متوقف شد. البته برای منطقه جدایی‌طلب ترانس نیستریا که روسیه بیش از ۱۰۰۰ سرباز دارد، گاز به صورت رایگان عرضه می‌شد که آن نیز در یک ژانویه به پایان رسید. در این راستا، مولداوی پیشنهاد داد تا گاز را از بازار اروپا تامین کند اما این مورد نیز رد شد، زیرا تغییر به گاز غیرروسی به معنای تغییر از عرضه پایدار گازپروم به خرید گاز گران‌تر است. بر اساس برخی ادعاها، بسیاری از خانه‌ها در این منطقه اکنون بدون آب گرم و گرمایش هستند که منجر به یک بحران، به ویژه در ترانس نیستریا شده است. 

البته یکی از انگیزه‌های اصلی برای موضع روسیه استفاده از این تحول به عنوان اهرمی برای احزاب طرفدار کرملین در انتخابات پارلمانی مولداوی در سال آینده است. روسیه به دلیل استفاده از قدرت انرژی خود به عنوان یک ابزار سیاسی، مورد انتقاد قرار گرفته است. با این حال، این اجتناب ناپذیر است کشوری که تحت تحریم‌های سخت قرار گرفته، چنین اقدامات متقابلی را انجام دهد. 

حمله به ترک استریم 

اخیرا روسیه اعلام کرده که ۹ پهپاد اوکراینی که تلاش کردند به بخشی از زیرساخت خط لوله گازی ترک استریم حمله کنند را سرنگون کرده است. اکنون که اوکراین ترانزیت گاز روسیه را در سال جاری متوقف کرده، ترک‌استریم که در سال ۲۰۲۰ راه‌اندازی شد، یکی از تنها کانال‌های صادرات گاز روسیه به اروپا تلقی می‌شود. ایستگاه کمپرسور خط لوله ترک استریم تنها آسیب جزئی از یک پهپاد سرنگون شده متحمل شد اما این حادثه نشان از ریسک بالای آن دارد. 

دیمیتری پسکوف، سخنگوی روسیه این حمله را «تروریسم انرژی» توصیف و پیتر سیارتو، وزیر امور خارجه مجارستان در فیس‌بوک نوشت که این حمله باید به حاکمیت کشورهای دریافت‌کننده انرژی از طریق خط لوله تلقی شود. کشورهای اروپایی که پیش از این بخش اعظمی از امنیت انرژی خود را از دست داده‌اند، به نظر می‌رسد بیشترین آسیب را از حملات و توقف صادرات می‌بینند. شروع جنگ تقریبا سه سال پیش، دسترسی اروپا به انرژی را پیچیده و قیمت انرژی را متزلزل کرد، به طوری که در پاییز ۲۰۲۲ به غیرنظامیان اروپایی اعلام شد که خود را برای یک بحران انرژی، از جمله کمبود احتمالی برق و گاز در زمستان آن سال آماده کنند. 

در حالی که اتحادیه اروپا مدعی بوده برای توقف فعلی ترانزیت گاز آماده است، برخی از رهبران آن از بی‌ثباتی انرژی پایدار تحمیل شده توسط جنگ و به ویژه نقش اوکراین در تقویت آن خسته شده‌اند. برای نمونه سیارتو، وزیر امور خارجه مجارستان، هفته گذشته تهدید کرده بود که به دلیل توقف اخیر ترانزیت گاز، مانع از ورود اوکراین به اتحادیه اروپا خواهد شد. رابرت فیکو، رئیس جمهور اسلواکی نیز به نوبه خود تهدید کرد که صادرات برق به اوکراین را متوقف خواهد کرد. 

در مجموع، حمله به خط لوله ترک استریم، همراه با شکست‌های انرژی قبلی و جاری، نه فقط چشم‌اندازی برای تشدید بیشتر درگیری‌ها بوده، بلکه نشان‌دهنده جنگ احتمالی وحشتناک بر سر منابع انرژی در قاره اروپا است.  

توجه به قفقاز 

در این مرحله، تمرکز اتحادیه اروپا بر قفقاز افزایش یافته و جدا از روسیه، بزرگترین جایگزین ایالات متحده و منابع انرژی آسیای مرکزی است. اخیرا ولادیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین از ایالات متحده خواسته تا انرژی بیشتری به اروپا صادر کند. این امر می‌تواند برای اروپا ارزان‌تر باشد اما موجب افزایش وابستگی به ایالات متحده می‌شود. بنابراین، برای اروپایی که می‌خواهد از چتر ایالات متحده خارج شود، دور شدن از روسیه و بازگشت به ایالات متحده، احتمالا انتخاب چندان منطقی نباشد. همچنین، اهداف اروپا در زمینه خودکفایی را تضعیف می‌کند. 

آذربایجان یکی دیگر از کشورهای مهم برای اروپا تلقی می‌شود، به طوری که اسلواکی اخیرا خرید گاز از آذربایجان را آغاز کرده اما به طور کلی، باکو فرصت بزرگی را برای قاره اروپا فراهم می‌کند تا روابط انرژی خود را متنوع کند. همچنین در آن سوی دریای خزر، اهمیت باکو برای انتقال منابع انرژی آسیای مرکزی به اروپا از طریق کریدورها بسیار مهم است. بنابراین، آذربایجان به عنوان یکی از بزرگترین جایگزین‌ها برای اروپا در نظر گرفته می‌شود. 

در مجموع و با توجه به تحولات اخیر، میزان هیجان مردم و سیاستمداران افزایش قابل توجهی داشته است. در نتیجه ناکامی در برداشتن گام‌های قاطع‌تر برای تنوع بخشیدن به منابع و گسترش ذخایر، به‌ زودی اروپا و به‌ ویژه ترانس‌ نیستریا را با روزهای سختی روبه‌رو خواهد کرد. 

واردات گاز اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ 

واردات گاز اتحادیه اروپا از طریق خط لوله در سال ۲۰۲۴ تقریبا ۴ میلیارد متر مکعب افزایش یافت. بر اساس گزارشی که اخیرا توسط مجمع کشورهای صادرکننده گاز منتشر شده، بیشترین رشد واردات اتحادیه طی سال ۲۰۲۴ از روسیه، نروژ و آذربایجان بوده است. تحریم‌های غرب علیه روسیه هنوز شامل ممنوعیت واردات گاز روسیه چه از طریق خطوط لوله و چه از طریق تانکرها نشده است. با این حال، انفجاری با منشا ناشناخته در خط لوله اصلی نورد استریم در پایان سپتامبر ۲۰۲۲ منجر به توقف بخش بزرگی از عرضه روسیه به این قاره شد که تاثیر آن به شدت در داده‌های اتحادیه اروپا در طول سال‌های بعد مشاهده شد. 

واردات گاز اتحادیه اروپا از طریق خط لوله از ۲۷۳ میلیارد متر مکعب در سال ۲۰۲۱ (قبل از جنگ)، به ۲۰۲ میلیارد متر مکعب در سال ۲۰۲۲ کاهش یافت که داده‌های آن تحت تاثیر قطع کامل عرضه از نورد استریم در سه ماهه گذشته قرار گرفت. تاثیر این وقفه در طول سال ۲۰۲۳ آشکارتر و واردات به شدت کاهش یافت و به ۱۵۳ میلیارد متر مکعب رسید. در نهایت در سال ۲۰۲۴ با افزایش اندک به ۱۵۷ میلیارد متر مکعب بازگشت. 

همچنین، افزایش واردات از طریق خط لوله، کاهش مصرف و سطح بالای ذخایر، به کاهش ۱۴ درصدی واردات گاز مایع اتحادیه اروپا طی سال گذشته کمک کرد. واردات LNG اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ به ۸۴.۸ میلیون تن (۱۱۵.۳ میلیارد متر مکعب) کاهش یافت، در حالی که در سال ۲۰۲۳ حدود ۹۸.۹ میلیون تن (۱۳۴ میلیارد متر مکعب) بود. 

بر اساس داده‌های رسمی، واردات LNG اروپا از همه کشورهای صادرکننده از جمله ایالات متحده، قطر، الجزایر و نیجریه کاهش یافته است. هرچند سهم همه این کشورها در کل واردات گاز مایع اتحادیه اروپا نیز کاهش یافت اما سهم گاز مایع روسیه در سال ۲۰۲۴ به ۲۰.۵ درصد افزایش یافت.