مزایای راهبردی محور گازی ترکمنستان-ایران-ترکیه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ براساس اعلام مقامات رسمی، ترکمنستان از اول مارس، عرضه ۱.۳ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی به ترکیه را از طریق یک قرارداد سوآپ آغاز کرده است. بر اساس این توافق، ترکمنستان گاز را به ایران ارسال و سپس، تهران معادل آن را به ترکیه منتقل خواهد کرد. ایران گاز ترکمنستان را در مناطق شمال شرقی خود مصرف و عرضه خود را برای ترکیه افزایش خواهد داد.   

در سال ۲۰۲۲، با تشدید بحران انرژی در اروپا، آنکارا بر اهمیت استراتژیک گاز ترکمنستان تاکید کرد. ایالات متحده نیز پیشنهاد جایگزینی گاز روسیه در اروپا با گاز ترکمنستان را مطرح و از ایجاد یک هاب گاز در ترکیه حمایت کرد. در سال ۲۰۲۳، احمد دمیروک، سفیر ترکیه در عشق آباد برنامه‌های آنکارا را برای دریافت ۳۰۰ میلیارد متر مکعب گاز از ترکمنستان طی ۲۰ سال برای استفاده داخلی و صادرات به اروپا اعلام کرد. 

در تابستان سال ۲۰۲۴، سوکار آذربایجان و بوتاش ترکیه چندین قرارداد در زمینه تامین، حمل‌ونقل و ترانزیت گاز امضا کردند که در راستای یک توافق دوجانبه قبلی است. این قراردادها شامل مفاد انتقال گاز ترکمنستان از طریق آذربایجان به ترکیه بود. این امر مستلزم خطوط لوله جدید از ترکمنستان به باکو و توسعه خط لوله قفقاز جنوبی است. در این راستا خط لوله ترانس خزر را از بستر دریای خزر مطرح کردند که به دلایل حقوقی، فنی و مادی، امکان بهره‌برداری از آن فراهم نشد. پروژه خط لوله گاز ترانس خزر که توسط اتحادیه اروپا و ایالات متحده حمایت می‌شود و دائما در دستور کار قرار می‌گیرد، به دلایل مذکور محقق نمی‌شود. 

بنابراین مناسب‌ترین گزینه برای انتقال گاز ترکمنستان به ترکیه، ایران است که به لحاظ زیرساختی وضعیت مناسبی دارد. در واقع، این قرارداد می‌تواند نتیجه برد برای هر سه کشور داشته باشد و هرکدام از کشورها دارای انگیزه‌های متفاوتی از این امر هستند که در ادامه به آن پرداخته می‌شود. 

امتیازگیری آنکارا از اروپا 

ترکیه بارها قصد خود را برای تبدیل شدن به عنوان یک هاب بزرگ انرژی اعلام کرد. این کشور زیرساخت گاز خود را به طور قابل توجهی گسترش داده، منابع تامین خود را متنوع و مقرراتی را برای صدور مجدد گاز وارداتی وضع کرده است. با سرمایه‌گذاری مناسب، ترکیه می‌تواند واردات گاز را از این موارد افزایش دهد؛ ترکمنستان تا ۶۵ میلیارد متر مکعب، آذربایجان ۱۵ میلیارد متر مکعب، قزاقستان ۱۰ میلیارد متر مکعب، ازبکستان ۱۵ میلیارد متر مکعب، عراق ۵۸ میلیارد متر مکعب و مدیترانه شرقی تا ۲۵ میلیارد متر مکعب نیز می‌توانند افزایش دهند. 

این تحولات می‌تواند ظرفیت تجارت گاز ترکیه را به ۳۰۰ میلیارد متر مکعب سالانه افزایش دهد و نقش این کشور را در بازارهای جهانی انرژی تقویت کند. در واقع، ترکیه به دنبال جایگزینی برای گاز صادراتی روسیه به اروپاست که باید به منابع مختلف تکیه کند. 

افزایش تولید گاز در آذربایجان به عنوان جایگزین گاز روسیه و تامین گاز مازاد از این کشور و انتقال منابع گاز ترکمنستان، عراق و مدیترانه شرقی به اروپا بسیار دشوار بود، زیرا اگر موضوع وضعیت دریای خزر حل نشده باقی بماند، احتمال اینکه ایران و روسیه اجازه دهند گاز ترکمنستان از طریق ترکیه، از طریق پروژه خط لوله ترانس خزر به اروپا منتقل شود، بسیار اندک است. 

گاز شمال عراق هم با وجود بی‌ثباتی، درگیری‌ها و شکاف قدرت در کشور و همچنین اختلاف نظر بین دولت مرکزی عراق و دولت منطقه‌ای کردستان، آن را به گزینه‌ای برای اروپا تبدیل کرده است. انتقال گاز اسرائیل و مدیترانه شرقی به اروپا از طریق خطوط لوله نیز در حال حاضر با توجه به ساخت خط لوله جدید و سایر فرآیندهای سرمایه‌گذاری دور از دسترس است. این یک واقعیت مهم بوده که سال‌ها طول می‌کشد تا گاز ترکمنستان (از طریق خزر)، شمال عراق و شرق مدیترانه به بازارهای اروپایی برسد. البته علامت سوال مهم دیگری نیز مطرح می‌شود که چه کشوری تامین مالی لازم برای تحقق این سرمایه گذاری‌ها را تامین خواهد کرد. 

با توجه به تاخیرها و مشکلاتی که در توسعه میادین گازی آذربایجان به غیر از شاه دنیز وجود دارد و همچنین پارامترهایی مانند مصرف داخلی این کشور و سطح تولید فعلی، به نظر نمی‌رسد این کشور افزایش چشمگیری در عرضه گاز خود به اروپا داشته باشد. با کریدور گاز جنوبی که با همکاری ترکیه و آذربایجان به منظور تامین امنیت اروپا اجرا شد، سالانه ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز آذربایجان به اروپا منتقل می‌شود. 

در مجموع، ترکیه به دنبال جذب منابع گاز مختلف برای به گرو گرفتن امنیت انرژی اروپا بوده تا امتیازات مختلف مانند پیوستن به این اتحادیه را به آن تحمیل کند. از همین‌رو، گاز ترکمنستان از طریق ایران فعلا بهترین گزینه برای آنکاراست. باید توجه داشت که هرگونه تحولات در جبهه جنگ روسیه و اوکراین و بازگشت گاز مسکو به بازار اروپا می‌تواند فرصت‌های ترکیه را در این امر خنثی و محدود کند. 

ترکمن‌ها و نیاز به بازاریابی

ترکمنستان با وجود داشتن یکی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی جهان، فقط حدود ۴۰ میلیارد متر مکعب گاز در سال صادر می‌کند که ۳۵ تا ۳۶ میلیارد متر مکعب آن به چین می‌رسد. با این حال، ترکمنستان به دلیل کنترل چین بر قیمت‌گذاری با خطرات اقتصادی مواجه است و این امر باعث می‌شود تا به دنبال خریداران جدید و تنوع بخشیدن به صادرات باشد. ترکمنستان با پیروی از مدل آذربایجان برای جلب حمایت سیاسی اروپا، گزینه‌هایی را برای تامین گاز به اروپا بررسی می‌کند. با این حال، مسیرهای صادراتی جایگزین با چالش‌های مهمی روبه‌رو هستند. 

یکی از این مسیرها، خط لوله تاپی (ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند)، پروژه‌ای است که مدت‌ها برنامه‌ریزی شده و به دلیل مسائل سیاسی و امنیتی به تعویق افتاده است. درگیری‌های جاری میان افغانستان و پاکستان، همراه با تنش میان پاکستان و هند، پیشرفت آن را متوقف کرده است. علاوه بر این، چین به استفاده از نفوذ خود برای جلوگیری از تکمیل خط لوله متهم شده است. با توجه به این موانع، به باور کارشناسان ترکیه و ایران فعلا بادوام‌ترین مقصد صادرات گاز ترکمنستان هستند. تقویت همکاری‌های انرژی بین سه کشور می‌تواند باعث تعمیق روابط اقتصادی و سیاسی میان این کشورها و ادغام آن‌ها در بازار جهانی انرژی شود. 

نقش محوری ایران

پروژه خط لوله گازی ترکمنستان-ایران-ترکیه عملا اولین گزینه از سال ۱۹۹۲ برای پروژه صادرات گاز ترکمنستان در جهت جنوب بود. قرار بود ظرفیت خط لوله گاز در مرحله نخست ۱۵ میلیارد مترمکعب در سال و با توسعه کامل ۲۸ میلیارد مترمکعب در سال باشد. به منظور تسریع در ساماندهی صادرات گاز از ترکمنستان، تصمیم گرفته شد که در ابتدا از میادین تولید گاز در غرب ترکمنستان استفاده شود که در ابتدا گاز مصرف کنندگان ایرانی و ترک را تامین کند. البته، این پروژه اجرا نشد، زیرا آمریکا سرمایه‌گذاری در ایران و بر همین اساس در این پروژه را تحریم کرد. با توجه به این پروژه، ایالات متحده آمریکا با تضاد فزاینده‌ای بین منطق تجاری و منافع استراتژیک در منطقه مواجه است. 

در ژانویه ۱۹۹۸، مطالعه امکان‌سنجی نسخه جدید پروژه ایران-ترکیه-اروپا به طول ۳۹۰۰ کیلومتر و ظرفیت ۱۵۳۰ میلیارد مترمکعب در سال راه‌اندازی شد. فرض بر این است که خط لوله از بزرگترین ذخایر ترکمنستان شرقی آغاز و می‌تواند در دو جهت اجرا شود که اولی در امتداد دریای خزر و به سمت ایران و بعدی مستقیما در امتداد قلمرو شمالی ایران خواهد بود. 

این امر گویای آن است که از همان ابتدا هم ایران نقش کانونی در این پروژه داشته که با دخالت قدرت‌های فرامنطقه‌ای تا امروز متوقف شده بود که البته هزینه آن را بیشتر کشورهای منطقه مانند ترکمنستان می‌پردازند. 

منطقه خزر از نظر موقعیت مکانی و انرژی غنی، از مزیت استراتژیک برخوردار بود، به‌ ویژه پس از جنگ اخیر اوکراین که به حوزه منافع حیاتی بزرگترین کشورها تبدیل شده است. در این میان، ایران نیز در سال‌های اخیر به ایفای نقش پیش‌رو در منطقه داشته و شاهد این امر، توسعه شدید روابط همگرایی با کشورهای اتحاد جماهیر شوروی سابق و بالاتر از همه، با کشورهای منطقه آسیای مرکزی است. در این میان، دو جزء اصلی انرژی یعنی نفت و گاز، موضوع همکاری بین طرف‌های مختلف شده است. مولفه گاز در تراز انرژی منطقه مهمترین است، بنابراین گاز و مشکلات صادرات آن مبنای تحلیل درگیری در منطقه خزر قرار گرفت. در میان گزینه‌های موجود و پیش‌بینی شده صادرات گاز، مسیر ایران جایگزینی جدی برای گزینه‌های موجود روسیه و سایر گزینه‌های پیش‌بینی شده است. 

وضعیت اقتصادی ایجاد شده در این دو حوزه گواه نقش فزاینده ایران در منطقه خزر و در کل آسیای مرکزی است. مسیر صادرات گاز ایران گزینه اصلی بوده و در آینده نزدیک امکان گسترش آن وجود دارد. اگر همکاری خط لوله گاز ترکمنستان-ایران- ترکیه به نتایج مثبت منجر شود، ایران می‌تواند به تاثیرگذارترین کشور در منطقه تبدیل شود.