تصویری روشن از بحرانی خاموش؛ ۱۵۰ میلیارد دلار یارانه پنهان انرژی

در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۴۰۴، دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در نشست با مدیران و فعالان اقتصادی استان البرز اعلام کرد که دولت سالانه حدود ۱۵۰ میلیارد دلار یارانه پنهان در حوزه انرژی، شامل برق، گاز و سوخت، پرداخت می‌کند. به گفته وی، این یارانه‌ها به‌طور عادلانه توزیع نمی‌شوند و بخش قابل‌توجهی از آن به دست افراد مستحق نمی‌رسد.

در سال‌های اخیر، یارانه‌های پنهان انرژی به یکی از مهم‌ترین و چالش‌برانگیزترین موضوعات اقتصاد ایران تبدیل شده‌اند. برآوردها نشان می‌دهد که میزان این یارانه‌ها در کشور به حدود ۱۵۰ میلیارد دلار در سال می‌رسد؛ عددی که معادل بیش از پنج برابر بودجه عمومی کشور است. اما این رقم چگونه محاسبه می‌شود و سهم واقعی مردم از آن چقدر است؟ 

مصرف انرژی در ایران چقدر است؟

ایران یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی در جهان است. آمارهای رسمی نشان می‌دهند که مصرف سالانه بنزین حدود ۴۷.۴۵ میلیارد لیتر (معادل ۱۳۰ میلیون لیتر در روز)، مصرف گازوئیل حدود ۴۳.۸ میلیارد لیتر (معادل ۱۲۰ میلیون لیتر در روز)، مصرف گاز طبیعی حدود ۲۵۰ میلیارد مترمکعب، و مصرف برق در حدود ۳۳۳ میلیارد کیلووات‌ساعت در سال است.

با در نظر گرفتن قیمت‌های جهانی، به‌طور میانگین ۰.۷ دلار برای هر لیتر بنزین و گازوئیل، ۰.۳ دلار برای هر مترمکعب گاز و ۰.۰۸ دلار برای هر کیلووات‌ساعت برق، ارزش تقریبی انرژی مصرف‌شده در ایران در سال ۱۴۰۴ چنین برآورد می‌شود که ارزش جهانی مصرف بنزین حدود ۳۳.۲ میلیارد دلار، گازوئیل ۳۰.۶ میلیارد دلار، گاز طبیعی ۷۵ میلیارد دلار و برق ۲۵.۶ میلیارد دلار است.

در مقابل، پرداختی مردم برای این حامل‌ها به ترتیب ۱.۴۲ میلیارد دلار برای بنزین، ۰.۲۶ میلیارد دلار برای گازوئیل، ۴.۷ میلیارد دلار برای گاز طبیعی و ۰.۹۱ میلیارد دلار برای برق برآورد شده است. مجموع پرداختی مردم برای این چهار حامل تنها ۷.۳ میلیارد دلار است، در حالی که ارزش جهانی کل مصرف انرژی بیش از ۱۶۴ میلیارد دلار است. به‌عبارتی، مردم تنها ۴.۴ درصد از بهای واقعی انرژی مصرف‌شده را پرداخت می‌کنند.

با کسر پرداختی مردم از ارزش واقعی انرژی، میزان یارانه پنهان انرژی به بیش از ۱۵۷ میلیارد دلار در سال می‌رسد. این یارانه‌ها عمدتاً از محل منابع عمومی تأمین می‌شوند و بار مالی بسیار سنگینی بر بودجه دولت و ساختار اقتصادی کشور وارد می‌کنند. سهم تقریبی هر حامل انرژی از این یارانه پنهان به این صورت که گاز طبیعی حدود ۷۰ میلیارد دلار، فرآورده‌های نفتی شامل بنزین و گازوئیل حدود ۶۲ میلیارد دلار، و برق حدود ۲۵ میلیارد دلار است.

توزیع یارانه پنهان انرژی در میان بخش‌های مختلف اقتصادی نشان می‌دهد که نیروگاه‌ها با ۳۳ درصد، بیشترین سهم را از این یارانه‌ها دارند. پس از آن، بخش خانگی با ۲۴ درصد، صنعت با ۲۱ درصد و حمل‌ونقل با ۱۵ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این آمار حاکی از آن است که بیش از سه‌چهارم یارانه پنهان انرژی به بخش‌های غیرخانگی اختصاص یافته و این موضوع به‌نوعی بیانگر حمایت غیرمستقیم دولت از تولید و فعالیت‌های اقتصادی از طریق انرژی ارزان است.

در کنار این الگوی مصرف، نابرابری در بهره‌مندی از یارانه انرژی نیز به‌وضوح دیده می‌شود. بررسی‌ها نشان می‌دهد دهک‌های بالای درآمدی سهم بسیار بیشتری از این یارانه‌ها دارند؛ به‌طوری که دهک دهم درآمدی به‌طور میانگین سالانه ۲۱ میلیون تومان یارانه پنهان دریافت می‌کند، در حالی که این رقم برای دهک اول تنها ۳ میلیون تومان است. این شکاف هفت‌برابری، عمق بی‌عدالتی در توزیع منابع انرژی یارانه‌ای کشور را آشکار می‌کند.

عدد ۱۵۰ میلیارد دلار یارانه پنهان تنها یک عدد نیست؛ بلکه نشانه‌ای است از یک ساختار اقتصادی ناپایدار که تداوم آن می‌تواند به تشدید شکاف طبقاتی، افزایش فشار بر منابع دولت و آسیب‌پذیری بیشتر اقتصاد ملی منجر شود.

برای عبور از این بحران، کشور نیازمند اصلاحاتی بنیادین در نظام قیمت‌گذاری انرژی، هدفمندسازی یارانه‌ها و اجرای سیاست‌های حمایتی عادلانه است. تنها با شفاف‌سازی اطلاعات، مشارکت دانشگاهیان و تصمیم‌گیری‌های جسورانه می‌توان به سمت اقتصادی مقاوم، کارآمد و عادلانه گام برداشت.