توزیع ۸۰ درصد منابع حمایتی خانوار به شکل یارانه‌ غیرهدفمند در بودجه ۱۴۰۴

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بودجه‌های سالیانه به‌ عنوان مهم‌ترین سند دستگاه سیاست‌گذاری کشور برای یکسال پیش‌ رو در عرصه عمومی و کلان شناخته می‌شود. یکی از موضوعاتی که به‌ شدت توجه به آن در قوانین بودجه حائز اهمیت است، بحث چالش‌برانگیز حمایت از فقرا و فقرزدایی تلقی می‌شود. به بیان دیگر یکی از سوالات مهم و راهبردی این بوده که بودجه تنظیم شده چه مقدار و به چه نحوی از فقرا قرار است حمایت نماید و چه ظرفیت‌هایی برای فقرزدایی در بودجه لحاظ شده است؟ 

اعتبارات حمایتی از فقرا در بودجه، ذیل ردیف‌های اعتباری مرتبط با حوزه‌های حمایت نقدی، شبه‌نقدی و قیمتی از خانوار قرار گرفته‌ است. در بودجه سال ۱۴۰۴ مجموع اعتبارات تخصیص یافته برای حمایت از فقرا بالغ بر ۹۲۳ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود که با توجه به رقم ۶۵۵ هزارمیلیارد تومان در سال ۱۴۰۳، رشد ۴۱ دصدی را نشان می‌دهد. خوشبختانه مطابق یافته‌های به دست آمده، سهم فقرا در بودجه طی سال‌های اخیر از رشد قابل توجهی برخوردار بوده، به‌ طوری که نسبت به اعتبار ۱۵۶ همتی در سال ۱۴۰۰، افزایش ۴۹۱ درصدی را نشان می‌دهد. 

از نظر صاحب‌نظران بودجه‌ای، نسبت بودجه حمایتی از فقرا به بودجه عمومی می‌تواند به عنوان شاخصی برای ظرفیت‌سنجی از نظام حمایتی-اجتماعی کشور مورد تحلیل قرار گیرد. این نسبت در بودجه سال ۱۴۰۴، حدود ۱۷ درصد است که حاکی از اهتمام جدی برای حمایت از فقرا در بودجه عمومی است. دراین راستا می‌توان اعتبارات حمایتی بودجه را از نظر سطح شمولیت، به دو گروه حمایت‌های همگانی و حمایت‌های هدفمند از گروه‌های نیازمند (به ویژه فقرا) تقسیم کرد.

در رابطه با حمایت‌های همگانی اگرچه گروه‌های نیازمند نیز شامل آن می‌شوند اما به دلیل کثرت مشمولان، سهم هر یک از خانوارها محدود شده و انتظار نمی‌رود اثر قابل توجهی بر وضعیت رفاهی گروه‌های نیازمند (به‌ ویژه خانوارهای فقیر) داشته‌ باشد. در نتیجه در عمل سهم «برنامه‌های حمایتی هدفمند» از کل بودجه حمایتی بازتاب‌کننده توجه ویژه بودجه به گروه‌های نیازمند و فقرا است. 

سهم حمایت‌های همگانی از کل اعتبارات حمایتی در بودجه ۱۴۰۴ حدود ۸۳ درصد است. از این میان «یارانه نقدی» با سهم ۳۵ درصدی از کل اعتبارات حمایتی، «یارانه نان» با سهم ۲۷ درصدی، «مستمری مددجویان نهادهای حمایتی» با سهم ۱۱ درصدی و «یارانه دارو» با سهم ۹ درصدی، بزرگترین برنامه‌های حمایتی در  بودجه ۱۴۰۴ هستند که عمدتا به صورت همگانی و غیرهدفمند توزیع می‌گردند. درمقابل، سهم حمایت‌های هدفمند از جمله پرداخت مستمری به مددجویان نهادهای حمایتی یا رفع سوءتغذیه کودکان از کل اعتبارات حمایتی فراتر از ۱۷ درصد ارزیابی نمی‌شود که نشان می‌دهد تلاش‌های صورت گرفته برای هدفمندسازی یارانه‌ها و حمایت‌های اجتماعی در دو دهه اخیر، توفیق چندانی نداشته است.

در ادامه به مهم‌ترین اجزای اعتبارات حمایتی براساس بررسی‌های به عمل آمده پرداخته می‌‎شود: 

یارانه نقدی: پرداخت همگانی یارانه نقدی به خانوار در کشور از سال ۱۳۸۹ و همزمان با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها به اجرا درآمد و تاکنون نیز ادامه دارد. یارانه نقدی به عنوان بزرگترین برنامه حمایتی کشور شناخته می‌شود و در بازه سال‌های۱۳۸۹ تاکنون به صورت محدود تغییراتی داشته است. از نظر میزان پرداخت نقدی به افراد در این بازه زمانی، می‌توان به سه دوره اشاره کرد. در ابتدا سرانه یارانه نقدی به‌ مبلغ‌ ۴۵۵۰۰ تومانی از سال ۱۳۸۹ الی ۱۳۹۸ تخصیص پیدا کرد و سپس علاوه بر مبلغ سرانه یارانه نقدی ۴۵۵۰۰ تومانی، یارانه کمک معیشتی سرانه ۵۰۰۰۰ تومانی از سال ۱۳۹۸ الی ۱۴۰۰ پرداخت گردید ولی در دوره سوم مبلغ سرانه یارانه نقدی ۴۰۰۰۰۰ تومانی برای سه دهک اول درآمدی و ۳۰۰۰۰۰ تومانی برای سایر مشمولان از سال ۱۴۰۱ تاکنون در بودجه‌های سنواتی درنظر گرفته می‌شود. از حیث مشمولان یارانه نقدی، می‌توان گفت این سیاست تقریبا به‌ صورت همگانی در این مدت اجرا شده است.

بدین منظور، براساس آخرین گزارش منتشره تعداد دریافت‌کنندگان یارانه نقدی در بهمن‌‎ماه ۱۴۰۳ به ۷۸ میلیون و ۵۲۹ هزار و ۶۱۸ نفر (معادل ۸۶ درصد از جمعیت کشور) رسید. در بودجه سال ۱۴۰۴ مبلغ اعتبار یارانه‌ نقدی بیش از ۳۲۴ هزار میلیارد تومان در نظر گرفته شده‌ که رشد ۲ درصدی نسبت به سال گذشته را نشان می‌دهد. 

یارانه نان: یکی از مهم‌ترین سیاست‌های حمایتی دولت برای تامین امنیت غذایی اقشار مختلف جامعه، یارانه نان محسوب می‌شود. در این راستا دولت با تخصیص یارانه به گندم و آرد مصرفی که در مجموع به آن «یارانه نان» اطلاق می‌گردد؛ قیمت نان را در سطحی پایین‌تر از نرخ آزاد نگه می‌دارد تا دسترسی عموم مردم و به‌ ویژه اقشار کم‌درآمد به آن تضمین شود. اعتبارات یارانه نان در  بودجه ۱۴۰۴ با رشد ۷۴ درصدی به عدد ۲۵۰ هزار میلیارد تومان افزایش یافت. رشد بی‌سابقه اعتبارات یارانه نان در چند سال گذشته که موجب تشدید چالش کسری بودجه هدفمندی یارانه‌ها نیز گردیده، ضرورت آسیب‌شناسی و بازنگری در رویکردهای کنونی برای جلوگیری از هدررفت منابع مذکور را بیش از پیش هشدار می‌دهد.

یارانه دارو: اعتبارات پیش‌بینی‌ شده در بودجه ۱۴۰۴ برای پرداخت یارانه دارو (طرح دارویار) ۸۵ هزار میلیارد تومان اختصاص پیدا کرده‌ است. جالب اینکه، برآورد مذکور فقط مربوط به اعتبارات لازم برای یارانه دارو و اقلام پزشکی در سال آتی است و بدهی دولت به سازمان‌های بیمه‌گر بابت مطالبات عقب‌ افتاده در آن لحاظ نشده است. اخیرا با موافقت مقام معظم رهبری و به دلیل روند فزاینده حجم بدهی‌ها و مطالبات حوزه درمان و دارو طی دو سال اخیر، دولت اجازه پیدا کرد تا یک میلیارد دلار از منابع صندوق توسعه ملی برای تامین ذخایر پایدار دارویی، لوازم مصرفی و تجهیزات پزشکی برداشت نماید که بخشی از این اعتبارات صرف مطالبات حوزه دارو می‌گردد. 

اعتبارات نهادهای حمایتی: بودجه کمیته امداد امام خمینی (شامل مستمری مددجویان و سایر هزینه‌ها) در بودجه سال ۱۴۰۴، بیش از ۸۷ هزار میلیارد تومان در نظر گرفته شده که نسبت به سال گذشته، رشد ۴۰ درصدی داشته است. این رقم برای سازمان بهزیستی کشور بیش از ۸۳ هزار میلیارد تومان است که رشد ۶۳ درصدی را نسبت به میزان مصوب سال گذشته نشان می‌دهد. از مجموع ۱۷۰ هزار میلیارد تومان بودجه این دو نهاد حمایتی مذکور، ۱۰۰ همت ویژه اعتبارات «مستمری مددجویان» این دو نهاد حمایتی است که نسبت به سال ۱۴۰۳ افزایش ۵۲ درصدی را ثبت کرده‌ است.