تبعات ذوق‌زدگی فضای سیاسی بر نتیجه مذاکرات؛ ضمانت توافق و پایداری آن شرط است

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر، در روزهای اخیر مذاکره غیر مستقیم ایران و آمریکا و همچنین برگزاری اولین جلسه در عمان در کنار ایجاد هیاهوی تبلیغاتی از سوی برخی رسانه‌های دولت، فضای کشور را به سمت هیجان سوق داد و این موج هیجانی بابت مذاکره هیات ایرانی و نماینده ویژه رئیس جمهور آمریکا، بر بازار ارز هم اثرگذار شد و ارزی که به دلیل انتظارات تورمی به طور غیرمعقولی افزایش قیمت یافته بود، به ناگاه با فروکش کردن هیجانات موجب کاهش بهای ارز از حدود 105 هزار تومان به کمتر از 87 هزار تومان رسید.

این کاهش قیمت محدود به بازار ارز نشد و در بازار طلا هم با وجود عدم تغییر اونس جهانی، بهای هر گرم طلای 18 عیار در کشور از حدود 8 میلیون تومان به 6 میلیون و 700 هزار تومان کاهش یافت و بهای سکه تمام هم کاهش 20 میلیون تومانی را تجربه کرد است.

قطعا کاهش قیمت ارز و طلا که در 7 ماه اخیر رشدهای شدیدی را تجربه کرده بود، امیدوارکننده است و استمرار روند نزولی آنها و قرار گرفتن در دامنه‌ای باثبات برای اکثریت مردم ایران، اتفاقی خوشایند خواهد بود اما در این میان باید به چند مساله توجه داشت. 

ضرورت تسهیل مبادلات مالی و تجارت با دنیا و بازگشت به شبکه رسمی پرداخت‌ها

اولین نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، ضرورت کنترل این ذوق‌زدگی است زیرا فعلا گام‌های ابتدایی در این مسیر برداشته شده است و نباید فضای سیاسی کشور به سمت القای توافق قطعی برود. قطعا یکی از مهم‌ترین اهداف این مذاکرات تسهیل مبادلات مالی و تجارت کشور با سایر کشورها و بازگشت به شبکه رسمی پرداخت‌هاست تا امکان مدیریت بازار ارز و بهبود رشد اقتصادی کشور و کاهش نرخ تورم فراهم شود.

ثبات نسبی قیمت‌ها از پیش‌نیازهای اصلی برای سرمایه‌گذاری و فعالیت اقتصادی است و رویکرد سیاست‌گذاران اقتصادی و کلان در مرحله اول تلاش در جهت حفظ این ثبات است. بنابراین سیاست‌ها و اقداماتی مورد توجه و تقدیر خواهد بود که در جهت ایجاد ثبات در اقتصاد باشد. از این منظر باید به مذاکرات ایران و آمریکا و نتایج احتمالی آن نگریست. این مذاکرات در صورتی برای اقتصاد ایران ثمربخش خواهد بود که عوامل برون‌زایی که موجب بر هم خوردن ثبات در اقتصاد ایران می شود را از بین برده و یا کمرنگ کند. 

به نظر می رسد یکی از دلایل اصلی کاهش قابل توجه بهای ارز در روزهای اخیر کمرنگ شدن انتظارات برای بروز جنگ بین ایران و آمریکا بوده و نفس این مذاکره چنین پیامی را به محیط اقتصادی منتقل کرده است، اما آنچه که در این میان اهمیت می یابد، جلوگیری از ذوق زدگی عمومی برای توافقی که هنوز حاصل نشده است. این مساله از آنجا دارای اهمیت است که ذوق زدگی و به استقبال توافق رفتن، دولت و دستگاه سیاست خارجی را به سمت توافق به هر قیمت هل خواهد داد.

دولت سناریوهای اقتصادی موفقیت و عدم موفقت مذاکرات را تدوین کند

در این شرایط، دولت و تصمیم گیران ارشد باید برای هر نتیجه‌ای از مذاکرات برنامه مشخص داشته باشند تا در صورت تحقق هر یک از آنها شوک جدیدی به اقتصاد وارد نشود و یا آثار آن کاهش یابد، اقتصاد ایران در صورتی از مواهب توافق بهره خواهد برد که اولا این توافق از ضمات لازم برخوردار بوده و دوما توافق برای یک دوره مشخص از پایداری لازم برخوردار باشد. 

باتوجه به اینکه تاکنون در حوزه سیاست خارجی چنین تجربه‌ای برای اقتصاد ایران به‌دست نیامده است و اغلب توافقات در دوره‌های گذشته ماهیت کوتاه‌مدت و مقطعی داشته‌اند، تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران نباید وزن زیادی به تاثیرات این توافق در فرایند سیاست‌گذاری بدهند.

در این شرایط یکی از اقدامات بسیار ضروری برای سیاست‌گذاران اقتصادی، تدوین یک برنامه با فرض به نتیجه نرسیدن مذاکرات ایران و آمریکاست زیرا به هر دلیلی ممکن است از این مذاکرات نتیجه مطلوب حاصل نشود و یا بعد از توافق، مدتی با بدعهدی آمریکا در مسیر اجرا، مزایای توافق عاید ایران نشود. 

اقتصاد ایران فارغ از چالش‌های تحریمی با مسائل متعدد دیگری مواجه است که ارتباط مستقیمی و در برخی موارد حتی ارتباط غیرمستقیمی با موضوع تحریم ندارد. چالش‌هایی مانند بانک‌های ناتراز و توزیع نامناسب نقدینگی از این مسیر به اقتصاد ایران که موجب شکل‌گیری تورم‌های پایدار در اقتصاد ایران شده است، هیچ‌گونه ارتباطی به مساله تحریم ندارد.

موضوعات دیگری مانند مشکلات در بخش انرژی، مسکن، حمل و نقل و بودجه عمومی مسائلی است که سیاست‌گذار اقتصادی چه در شرایط توافق و چه در شرایط حاصل نشدن توافق باید برای حل آنها چاره‌اندیشی کرده و در جهت حل آن گام‌های جدی بردارد. تا زمانی که مسئولان اقتصادی در جهت رفع این چالش‌ها اقدامات موثری انجام ندهند، حتی در صورت توافق با غرب نمی‌توان انتظار پایداری ثبات در اقتصاد ایران بود.

تجربه تلخ ذوق‌زدگی از مذاکرات

بدترین حالت برای مذاکره کننده زمانی است که برای توافق، مدیران تحت فشار افکار عمومی قرار گیرند زیرا این شرایط منجر به توافقی خواهد شد که منافع ملی در آن تضمین نشده و امتیازهای داده شده بسیار بیشتر از امتیازهای گرفته شده خواهد بود. در این حالت اقتصاد روی موج تحولات خارجی قرار گرفته و نسبت به آن حساسیت بالایی پیدا خواهد کرد.

در سال های 1392 تا 1394 رویکرد دولت یازدهم تبدیل سیاست خارجی و مذاکرات به موضوع روز کشور و تبدیل آن به مطالبه سیاسی و الزام آور برای جمهوری اسلامی بود. تلاش دولت یازدهم برای اخذ نتیجه تا پیش ازانتخابات مجلس دهم و انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم و اعلام اینکه هر توافقی بهتر از عدم توافق است، موجب شد متن نهایی برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) به گونه ای طراحی شود که ایران نتواند از عواید آن بهره منسابی ببرد. شاهد این ادعا، مصاحبه محمد جواد ظریف در 27 شهریور ماه 1393 با رادیو ملی آمریکاست. ظریف در این مصاحبه گفت: «من فکر می کنم اگر شما حصول هر نوع توافق را با عدم توافق قیاس کنید، باید بگویم آشکار است که حصول یک توافق بسیار بهتر است.»

همچنین ظریف یک روز قبل از آن یعنی 26 شهریور ماه 1393 در شورای روابط خارجی آمریکا گفت «اگر با وجود تلاش‌های ما برای تعامل، این تلاش‌ها بی‌نتیجه بماند، مردم ایران این فرصت را خواهند داشت تا 16 ماه دیگر که انتخابات پارلمانی در ایران برگزار می‌شود، به این عملکرد ما (با آرای خود) پاسخ دهند. وقتی قبلا در تعامل و مذاکرات درباره توافق هسته‌ای با جامعه بین‌المللی در سال‌های 2004 و2005، توافق‌هایی کردیم و تلاش‌های ما برای عملکرد شفاف، از جانب اتحادیه اروپایی رد شد، مردم جواب ما را با انتخاب رئیس‌جمهوری متفاوت دادند که مرا هم زود بازنشسته کرد.»

این اظهارات که آشکارا نشان دهنده اشتیاق و نیاز دولت یازدهم به توافق با غرب به هر قیمت ممکن بود، زمینه را برای تدوین و امضای متنی آماده کرد که استفاده از مکانیزم ماشه، عدم تعهد اروپا و آمریکا به اجرای عمده توافقات، تعلیق تحریم ها به جای لغو آنها و نبود رابطه برابر و گام به گام در اجرای تعهدات بین ایران و کشورهای غربی در آن گنجانده شد اما باز هم مورد پذیرش مذاکره کننده ایرانی و دولت وقت قرار گرفت. 

بنابراین در شرایط فعلی دولت و سیاست‌گذار رسانه ای دولت باید با مرور تجربه سخت دوران برجام، با پرهیز از ایجاد تصور توافق قطعی، افکار عمومی را برای هر نتیجه ای آماده کند چرا که قطعا منافع ملی توافق نکردن از توافق بد و ناپایدار بهتر است.