رقابت ترکیه و ایران برای هاب انرژی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ایران و ترکیه در بسیاری از حوزه‌های اقتصادی و سیاسی با هم رقابت می‌کنند که یکی از موارد مهم این امر، تلاش دو کشور برای تبدیل شدن به هاب گازی منطقه است. به باور کارشناسان ایران به دلایل مختلف نسبت به ترکیه مزیت نسبی دارد اما ترک‌ها نیز تلاش دیپلماتیک خود را تشدید کرده‌اند. 

برای نمونه، آنکارا قصد دارد تا ترانزیت و صادرات گاز همه کشور‌های ترک (از جمله آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان و ازبکستان) را از طریق خاک خود به اروپا داشته باشد و حتی تلاش برای ایجاد کریدور زنگزور نیز در همین راستا است. 

دو گام مهم آنکارا 

همانطور که اشاره شد، ترکیه با تمام توان به دنبال تقویت نقش خود در رقابت با ایران است. از همین‌رو، اخیرا این کشور قرارداد مهمی با شرکت شل برای واردات LNG امضا کرده و به زودی قرارداد جدیدی با توتال منعقد خواهد کرد.

هفته گذشته، شل و بوتاش قراردادی ۱۰ساله امضا کردند که براساس آن، شل ۴ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی مایع (LNG) در سال برای بوتاش تامین خواهد کرد که تحویل آن از سال ۲۰۲۷ آغاز می‌شود.

 
براساس این توافق، شل در سال ۲۰۲۷ عرضه خود را آغاز و آنکارا در مدت ۱۰ ساله قرارداد، در مجموع ۴۰ میلیارد متر مکعب گاز مایع دریافت خواهد کرد. شل به عنوان یک تامین‌کننده پیشرو LNG، قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ در مقایسه با سال ۲۰۲۲، تجارت LNG خود را ۲۰ تا ۳۰ درصد رشد دهد.

 
همچنین، ترکیه در آستانه امضا قرارداد با غول انرژی فرانسوی یعنی توتال انرژی است که این امر در راستای تنوع بخشیدن به منابع گاز خود به عنوان پوششی در برابر تداوم نوسانات قیمت این کالای استراتژیک در سطح جهانی محسوب می‌شود. 

این توافق قریب‌الوقوع در ادامه یک‌سری معاملات بزرگ منعقدشده توسط آنکارا برای واردات گاز طبیعی مایع است تا برای تبدیل شدن به یک هاب منطقه‌ای انرژی در منطقه گام‌های جدی بردارد. واردات گاز مایع ترکیه در نیمه اول سال میلادی جاری با توجه به کاهش واردات این کشور از مصر، کاهش یافت. ترکیه برای تامین نیاز‌های خود به گاز مصر متکی است و موقعیت جغرافیایی نزدیک بین قاهره و آنکارا به این امر کمک کرده است. 

اکنون نیز، ترکیه یکی از بزرگترین مصرف‌کنندگان انرژی در جهان، در حال آماده شدن برای انعقاد قرارداد تامین گاز مایع با توتال انرژی در هفته آینده است. براساس برخی اظهارات، قرارداد ۱۰ ساله جدید با شرکت دولتی بوتاش ترکیه، در جریان سفر آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه به ایالات متحده آمریکا برای ایراد سخنرانی در کنفرانس «گازتِک» نهایی شود.

 
امضا قرارداد تامین گاز مایع با توتال انرژی، سومین قرارداد بوتاش در سال جاری است، زیرا ترکیه به دنبال تنوع بخشیدن به منابع تامین این سوخت کم آلاینده بوده و همچنین درپی تبدیل شدن به یک مرکز گاز طبیعی است. این شرکت انرژی ترکیه همچنین در آوریل سال جاری قرارداد مشابهی را با عمان برای مدت ۱۰ سال امضا کرد. 

هرچند که هنوز جزئیات این قرارداد فاش نشده است اما احتمالا معامله با توتال انرژی نسبت به توافق اخیر امضا شده با شل که ۴ میلیارد متر مکعب LNG ترکیه را تامین می‌کند، گاز کمتری را در اختیار آنکارا قرار می‌دهد. 

قرارداد گاز با توتال انرژی در چارچوب تلاش‌های ترکیه برای ایجاد یک مرکز گاز در غرب این کشور و در راستای برنامه بزرگ آنکارا برای ایجاد ترکیب گاز از منابع مختلف برای تعیین قیمت‌های رقابتی صورت می‌گیرد.

 
برخی از قرارداد‌های LNG که اخیرا امضا شده‌اند، شامل مفادی هستند که مجوز صادرات گاز مازاد خود به کشور‌های ثالث را می‌دهد. به عنوان مثال، بر اساس توافق با شل، ترکیه می‌تواند گاز وارداتی خود را مجددا به خریداران در بالکان یا سایر مناطق بفروشد. 

واردات گاز مایع ترکیه 

بر اساس داده‌های رسمی، واردات گاز مایع ترکیه در نیمه نخست سال ۲۰۲۴ با ۹ درصد کاهش به ۲۴.۲ میلیارد متر مکعب رسید. کاهش واردات LNG ترکیه ناشی از افت محموله‌های وارداتی از مصر رخ داد. صادرات گاز مایع مصر در سال میلادی گذشته پس از بهبود نسبی و موفقیت این کشور در دستیابی به دستاورد‌های بی‌سابقه، کاهش قابل توجهی را ثبت کرد. در سال ۲۰۲۳، مصر و الجزایر تقریبا ۵۲ درصد از واردات گاز مایع ترکیه را به خود اختصاص داده بودند، به طوری که میزان آن به ۵.۳ میلیون تن رسید. 

علاوه بر این، تقاضا برای گاز در ترکیه در بازه مذکور عمدتا در ۲۸.۶ میلیارد متر مکعب ثابت باقی مانده است. همچنین، تولید داخلی ترکیه در نیمه نخست سال به حدود ۹۳۰ میلیون متر مکعب افزایش یافت که دلیل آن افزایش تولید از میدان فراساحلی ساکاریا بود. این رقم در مدت مشابه سال گذشته، ۲۳۰ میلیون متر مکعب بود.

 
بر اساس داده‌های سازمان تنظیم مقررات انرژی، ترکیه از ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۴، حدود دو میلیارد متر مکعب از ذخایر گاز خود را استخراج کرده که بسیار بیشتر از حدود ۴۳۰ میلیون متر مکعب در نیمه نخست سال ۲۰۲۳ است.

 
در آگوست گذشته، آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی اعلام کرد که این کشور قصد دارد تا پنج سال آینده، ظرفیت ذخیره‌سازی خود را به ۱۲ میلیارد متر مکعب افزایش دهد. این امر به آنکارا اجازه می‌دهد تا معادل ۲۰ درصد از مصرف سالانه خود را ذخیره کند. 

مزیتی برای ایران 

البته ایران نیز بیکار نمانده و به دنبال تبدیل خود به هاب گازی منطقه است. در ۷ ژوئن سال گذشته، تهران پیشنهاد ایجاد یک هاب گازی در شهرک صنعتی عسلویه در استان بوشهر و در سواحل خلیج فارس با مشارکت ایران، روسیه، ترکمنستان و قطر را ارائه کرد. در عین حال، هند، پاکستان و چین می‌توانند به خریداران بالقوه گاز طبیعی از هاب ایران تبدیل شوند. این اتحاد تقریبا ۶۱ درصد از ذخایر گاز جهان (روسیه ۲۴ درصد، ایران ۱۹ درصد، قطر ۱۱ درصد و ترکمنستان ۷ درصد) را شامل می‌شود.

 
کشور‌های احتمالی مشارکت کننده (روسیه، ایران، ترکمنستان و قطر) در هاب گازی ایران دارای جغرافیای مطلوب و زیرساخت ایمن و مستقل از عوامل خارجی هستند. مثلا عسلویه بزرگترین میدان نفت و گاز جهان بوده و در بخش مرکزی خلیج فارس در آب‌های سرزمینی ایران و قطر واقع شده است. ترکمنستان نیز از طریق زمینی و دریای خزر با ایران همسایه بوده و روسیه نیز می‌تواند مستقیما از طریق دریای خزر با ایران ارتباط برقرار کند. 

علاوه بر این، روسیه و ایران در حال حاضر مشارکت فعالی در صنعت گاز دارند. به عنوان مثال، مقامات ایرانی از مذاکرات شرکت ملی نفت ایران و گازپروم در مورد توسعه ده میدان گازی جدید در ایران حمایت می‌کنند که ارزش این پروژه‌های مشترک روسیه و ایران ۴۰ میلیارد دلار است.

 
ایران در این راستا، گام‌های مهمی برداشته که می‌تواند به تحقق اهداف راهبردی ایران کمک بسیاری کند. انعقاد قرارداد گازی با روسیه یکی از این گام‌ها است. براساس این طرح روزانه ۳۰۰ میلیون مترمکعب گاز از روسیه وارد کشور می‌شود و طبق آن، ایران گاز روسیه را به قیمت مناسب خریداری کرده و با قیمت بالاتر به کشور‌های عراق، ترکیه و پاکستان صادر خواهد کرد. باید توجه داشت که روسیه پس از کاهش صادرات گاز به اروپا، به دنبال یافتن بازار‌های جدیدی است که این امر می‌تواند قدرت چانه‌زنی ایران را افزایش دهد.

 
همچنین، اخیرا دولت چهاردهم در نخستین گام خود در سیاست خارجی، قرارداد گازی با ترکمنستان برای وادرات سالانه ۱۰ میلیارد مترمکعب امضا کرد.

 
در مجموع، رقابت ایران و ترکیه در بحث هاب گازی منطقه به مرحله تعیین‌کننده، رسیده است. مزیت ایران در این است که بیشتر صادرکنندگان گاز جهان شامل روسیه، ترکمنستان و قطر به سهولت می‌توانند به زیرساخت‌های ایران متصل شوند که این امر درمورد ترکیه حداقل برای قطر و ترکمنستان امکان ندارد. همچنین بیشترین واردکنندگان مانند پاکستان، عراق و هند در پیرامون ایران هستند که امکان صادرات را تسهیل می‌کند. بنابراین می‌توان گفت که دست ایران در این رقابت نسبت به ترکیه پر است و در صورت تداوم سیاست کنونی، نقش ایران در پروژه‌های گازی منطقه پررنگ می‌شود.