تاثیر توسعه زیرساخت‌ها بر رابطه ایران و افغانستان

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ دولت طالبان از زمان به دست گرفتن مجدد قدرت در آگوست ۲۰۲۱، همواره بر توسعه زیرساخت‌ها تاکید کرده است. در همین راستا عبداللطیف نظری، معاون وزیر اقتصاد طالبان در آگوست ۲۰۲۳ اظهار داشت: «در مجموع، ۳،۵۷۵ پروژه توسعه‌ای به ارزش ۱.۹ میلیارد دلار در حوزه زیرساخت، سلامت، انرژی و حمل‌ونقل در این کشور راه‌اندازی شده است.» 

در این میان، پروژه‌های اتصال منطقه‌ای در اولویت دولت طالبان قرار دارد. برای نمونه، پروژه راه آهن خواف–هرات بین افغانستان و ایران، آماده بهره‌برداری است. همچنین در روز‌های اخیر، کلید پروژه گازی ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند (TAPI) زده شده است. سخنگوی این دولت درباره پیشبرد این پروژه‌ها خاطر نشان کرد: «جلسات متعددی با کشور‌های درگیر در این پروژه برگزار شده تا به پیشبرد آن کمک شود.»

 
یکی دیگر از پروژه‌های ارتباطی منطقه‌ای، پروژه راه‌آهن ترانس-افغانستان است که در فوریه ۲۰۲۱ بین ازبکستان، افغانستان و پاکستان امضا شد. براساس برآورد‌ها، این پروژه قبل از به قدرت گرفتن طالبان، ۵ میلیارد دلار هزینه داشت. اکنون دولت طالبان در تلاش است تا از قطر یا امارات برای این پروژه کمک مالی دریافت کند. 

همچنین در مورد پروژه‌های بزرگ داخلی، طرح کانال قوش تپه به طول ۲۸۵ کیلومتر با هدف تبدیل ۵۵۰ هزار هکتار از بیابان به زمین کشاورزی با هدایت ۲۰ درصدی آب از رودخانه آمودریا در حال راه‌اندازی بوده و در کلدار ولایت بلخ در حال ساخت است. در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۳، عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی نخست وزیر طالبان، فاز دوم این پروژه را افتتاح کرد. در همین راستا نیز مقامات امارت اسلامی اطمینان داده‌اند که در صورت وجود نگرانی کشور‌های منطقه مانند ازبکستان، رسیدگی‌های لازم انجام خواهد گرفت.

 
جدای از این پروژه‌های بزرگ که در حال ساخت یا برنامه‌ریزی هستند، دولت طالبان پروژه‌های جاده‌سازی بسیاری را اعلام کرده است. براساس اعلام وزارت فوائد عامه طالبان، ۹۰ پروژه تعمیر و نگهداری در سال ۲۰۲۳ تکمیل شده و ۱۱۰ پروژه توسعه‌ای نیز در حال آغاز هستند. همچنین یک برنامه استراتژیک پنج‌ساله برای توسعه ۷۱۰ مگاوات انرژی تجدیدپذیر با منابع داخلی تهیه شده است. در ۲۶ ژوئیه ۲۰۲۳ نیز اعلام شد که خط برق از کجکی تا قندهار به طول ۱۷۰ کیلومتر تکمیل شده است.

 
واقعیت‌های اقتصادی 

با این حال، تمرکز طالبان بر توسعه زیرساخت‌ها با واقعیت‌های سخت اقتصادی مواجه است. پس از به دست گرفتن قدرت توسط طالبان در آگوست ۲۰۲۱، این کشور شاهد وخامت اقتصاد خود بود. ایالات متحده، ذخایر بانک مرکزی افغانستان را در حدود ۷ میلیارد دلار مسدود کرد و اتحادیه اروپا و بانک جهانی پرداخت کمک‌ها را متوقف کردند. همچنین، تحریم‌های جدید نیز اعمال شد. براساس اعلام بانک جهانی، بخش خدمات افغانستان که ۴۵ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را شامل می‌شد، در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ به ترتیب به ۳۰ و ۶.۵ درصد کاهش یافت. همچنین، بخش صنعتی نیز در سال ۲۰۲۲ شاهد انقباض ۵.۷ درصدی بود. 

بر اساس گزارش بانک جهانی، دولت افغانستان در ده ماه ابتدایی سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، مجموعا ۲.۳ میلیارد دلار درآمد داشته است. چنین منابع مالی برای اجرای پروژه‌های برنامه‌ریزی‌شده و در حال ساخت، کافی نخواهد بود. بنابراین، نقش منابع مالی و تخصص کشور‌های منطقه مانند چین و هند اهمیت دارند. 

سرمایه‌گذاری چینی 

سفر غیرمنتظره وانگ یی، وزیر امور خارجه چین به افغانستان در ۲۴ مارس ۲۰۲۲ و دعوت از طالبان برای شرکت در سومین نشست وزیران خارجه در ۳۰ تا ۳۱ مارس ۲۰۲۲ در چین، دلیلی بر موضع پکن در تعامل این کشور با طالبان تلقی می‌شود. البته چین قبلا در معدن مس «عینک» سرمایه‌گذاری کرده بود.

 
همچنین در چهارمین گفت‌وگوی راهبردی وزرای خارجه پاکستان و چین که در ۶ می‌ ۲۰۲۳ در اسلام آباد برگزار شد، این کشور اعلام کرد، به دنبال پیوستن افغانستان به کریدور اقتصادی چین و پاکستان (CPEC) است. 

طالبان نیز نسبت به CPEC و طرح «ابتکار کمربند و جاده (BRI)» ابراز علاقه کرده‌اند، زیرا این امر اقتصاد افغانستان را تقویت کرده و می‌تواند سرمایه‌گذاری خوبی را به ارمغان بیاورد. در اکتبر ۲۰۲۳، حاجی نورالدین عزیزی، وزیر بازرگانی طالبان، گفت: «چین که در سراسر جهان سرمایه‌گذاری می‌کند، باید در افغانستان نیز سرمایه‌گذاری کند. ما هر آنچه آنها نیاز دارند مانند لیتیوم، مس و آهن را داریم.» 

همچنین، در ژانویه ۲۰۲۳، شرکت ملی نفت چین، قراردادی را برای سرمایه‌گذاری ۱۵۰ میلیون دلاری با طالبان امضا کرد. براساس این قرارداد، این شرکت چینی در سه سال آینده ۵۴۰ میلیون دلار برای استخراج نفت از حوزه آمودریا و توسعه ذخایر نفتی در شمال استان سرپل این کشور سرمایه‌گذاری خواهد کرد.

 
علی‌رغم تلاش چین برای گسترش CPEC به افغانستان، توسعه کریدور «واخان» نیز در کانون توجه قرار گرفته است. در سپتامبر ۲۰۲۳، سفیر طالبان در چین، اعلام کرد که با مقامات چینی در مورد آغاز تردد از طریق کریدور واخان، گفت‌وگو‌های مفصلی داشته است. اگر طالبان بتواند نگرانی‌های چین را برطرف کند، گشایش این راه‌گذر باعث تقویت روابط تجاری بین دو کشور خواهد شد.

نقش هند چیست؟ 

هند با سرمایه‌گذاری ۳.۴ میلیارد دلاری در بازسازی، توسعه و تلاش‌های بشردوستانه افغانستان همچنان بزرگترین کمک‌کننده منطقه‌ای برای افغانستان و پنجمین کشور در جهان است. در ۱۴ آگوست ۲۰۲۲، طالبان از هند درخواست کرد که پروژه‌های معلق خود را تکمیل کند و حتی درخواست آموزش پرسنل امنیتی خود را کرد. این امر پس از اعلام حضور هند در افغانستان تحت ماموریت فنی، در ژوئن ۲۰۲۲ انجام شد. هند فعالانه در ابتکارات بین‌المللی و منطقه‌ای در مورد افغانستان شرکت و از تلاش‌های منجر به ثبات و توسعه آن حمایت می‌کند.

 
طالبان احتمالا در آینده آتی تلاش‌های بیشتری را با هدف تشویق کشور‌های دیگر در راستای سرمایه‌گذاری برای تقویت اقتصاد افغانستان انجام خواهند داد. 

تاثیر بر ایران 

ایران و افغانستان مانند دیگر همسایگان، در برخی پروژه‌های منطقه‌ای رقیب و در برخی دیگر مکمل و همکار یکدیگر هستند. برای نمونه، ایجاد خط لوله تاپی یا راه آهن ترانس افغان برای اتصال آسیای مرکزی به پاکستان، با هدف حذف ایران از این پروژه‌ها طراحی شده اند اما منافع و مزایای بسیاری برای کابل دارند.

 
با این وجود، ایران و افغانستان می‌توانند با همکاری در پروژه‌های منطقه‌ای، منافع خود را تامین و برخی چالش‌ها را برطرف کنند. برای نمونه اتصال ریلی دو کشور و تکمیل راه آهن خواف-هرات می‌تواند سهم دو کشور در ترانزیت منطقه را افزایش دهد. یکی از پروژه‌های مهم ترانزیتی با محوریت ایران، کریدور شمال-جنوب است که شخص پوتین، رئیس جمهور روسیه، بر تکمیل آن تاکید کرده است. شاخه شرقی این کریدور، روسیه را از طریق قزاقستان و ترکمنستان به ایران و سپس به هند متصل می‌کند. بنابراین توسعه زیرساخت‌های ریلی افغانستان می‌تواند آن را به کریدور شمال-جنوب متصل و تجارت آن به ویژه با هند را افزایش دهد.

 
همچنین، تکمیل راه آهن خواف-هرات و توسعه آن به سمت تاجیکستان، اتصال ریلی هر سه کشور پارسی زبان را محقق می‌سازد. باید توجه داشت که هم تاجیکستان و هم افغانستان بار‌ها تمایل خود برای اتصال به بنادر جنوبی ایران را ابراز کرده‌اند که این اتصال ریلی می‌تواند آن را به واقعیت تبدیل کند. البته کابل برای افزایش حجم مبادلات با کشور‌های قفقاز نیز به ایران نیاز دارد که سرمایه‌گذاری طالبان در بنادر شمالی در این راستا است.

 
همانطور که اشاره شد، یکی از برنامه‌های چین و افغانستان راه‌اندازی کریدور واخان است. این کریدور، زمین ناهموار و آب و هوای خشن در ارتفاع بالا را به ذهن متبادر می‌کند و پیوسته به عنوان یکی از منزوی‌ترین و پر چالش‌ترین مناطق کشور برجسته شده است. اما اخیرا اعلام شد که ساخت شاهراه پامیر تا مرز چین تکمیل شده و رسما راه را برای برنامه‌ریزی برای آغاز توسعه دهلیز واخان هموار می‌کند. پیش بینی می‌شود با این مسیر، افغانستان واردات کالا‌های مختلف از جمله مواد غذایی و مواد خام و همزمان صادرات اقلامی مانند سنگ‌های قیمتی و سایر مواد به چین را آغاز کند. 

توسعه کریدور واخان علاوه بر افزایش حجم تجارت افغانستان و چین، اتصال زمینی ایران و چین را فراهم می‌کند که این امر بر تجارت دوجانبه تاثیر مثبت دارد. حتی ایران از این کریدور می‌تواند برای انتقال گاز خط لوله به چین در بلندمدت بهره بگیرد. البته چنین پروژه‌ای برای افغانستان درآمد ترانزیتی نیز در پی دارد.

در مجموع، توسعه زیرساخت‌های افغانستان و ورود کشور‌های خارجی بزرگ برای ایران می‌تواند در بسیاری موارد به نفع آن باشد و مانند موارد مذکور، ایران نیز در آنها سهیم باشد. البته تحقق بیشتر پروژه‌های مرتبط با افغانستان به دو موضوع مهم امنیت و مقبولیت جهانی طالبان بستگی دارد.