حرکت روبه‌جلوی کشور در حوزه گلخانه‌داری

رضا آزادی گنبدی، رئیس پژوهشکده گلخانه و محیط‌های کنترل‌شده کشور در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصاد معاصر از اهمیت تولید محصولات گلخانه‌ای در کشور صحبت کرده و روند توسعه این بخش کشاورزی را بررسی کرده است. 

لطفا برای آغاز بحث بفرمایید که توسعه این حوزه برای کشور چه ضرورتی دارد؟ 

از اینجا آغاز کنیم که سرزمین ما در شرایط بحران تغییرات اقلیمی و مسائل حوز آب از قبیل کاهش منابع آبی و همچنین موضوع بهره‌وری کم در بخش کشاورزی و ناترازی در حوزه انرژی قرار دارد. این موضوعات دست در دست یکدیگر داده تا اهمیت موضوع گلخانه و محیط‌های کنترل‌شده بیش از پیش پدیدار شود، به طوری‌که چندی پیش، وزیر وقت دستور دادند تا این موضوع از طریق ریاست سازمان تات، به موسسه باغبانی و در حقیقت به ما انتقال پیدا کند که پژوهشکده‌ای با این عنوان و با این موضوع به‌وجود بیاید. بنده حدود یک‌سال و نیم است که این مسئولیت را بر عهده دارم.

در این بازه زمانی، مخصوصا در مرداد ماه سال گذشته، ما پس از تلاش‌هایی که انجام شد، توانستیم از شورای عالی گسترش، مجوز پژوهشکده گلخانه و محیط‌های کنترل‌شده را بگیریم که اتفاق بسیار خوب و مبارکی بود. به هر حال وظیفه ما سنگین‌تر شد. اکنون موضوعات چندمعیاره‌ای داریم که باعث شده مقداری خودمان را در این حوزه تقویت کنیم.

پس از آن، دستوری مبنی بر تدوین سند ملی گلخانه دادند که جزو وظایف اصلی ما قرار گرفت. قرار شد یکی از مستندات این سند، سند ملی دانش‌بنیان امنیت غذایی باشد و همچنین به موضوعات پیرامون حوزه گلخانه رسیدگی کامل شود. در فرآیند این تدوین، ما ابتدا یک گروه تشکیل دادیم که متشکل از افراد درون‌سازمانی و برون‌سازمانی بود.

از هر فرد یا هر ارگان درون‌سازمانی خودمان که فعالیتی در این حوزه داشتند، دعوت کردیم که در این گروه قرار بگیرند. همچنین از افرادی که در تدوین سند ملی امنیت غذایی تاثیرگذار بودند نیز دعوت به عمل آمد تا انحرافی از آن سند بالادستی که دوسه سال برای آن وقت گذاشته شده، نداشته باشیم.

این سند با این چیدمان‌ها و با آن اهدافی که خدمت شما عرض کردم، جلو رفت و این کار ۶ ماه وقت مفید و یک سال زمان لازم داشت تا به سرانجام برسد. توانستیم ۱۷ مورد از سیاست‌ها و راهبرد‌هایی که در سند امنیت غذایی احصا شده بود را با تاکید بر مسئله گلخانه یا همپوشانی که در حوزه گلخانه داشت، احصاء کنیم و روی آنها به عنوان خروجی‌های خودمان کار کنیم.

ممکن است به مهمترین موارد این اسناد اشاره کنید؟

دو یا سه مورد بسیار مهم است که به آنها اشاره خواهم کرد. اول اینکه تا سال ۱۴۱۱ سطح زیر کشت گلخانه‌ها باید به ۵۱ هزار هکتار افزایش پیدا کند. دوم اینکه عملکرد به ۱۵ میلیون تن افزایش پیدا کند و سوم موضوع آموزش بوده که بسیار اهمیت دارد که در این سند دقیقا به آن اشاره شده است.

به‌عنوان شاخص‌ها و متغیر‌های محوری، کدام متغیر‌ها را درنظر گرفتید؟

اساسی‌ترین رویکرد، حفظ و صیانت از بارگذاری و فشار مضاعف بر منابع انرژی و آب بود. رویکرد دیگر این بود که فعالیت گلخانه یک موضوع چندمعیاره است. مولفه‌هایی که احصا کردیم را از لحاظ درجه امنیت در سه سطح A، B و C دسته‌بندی کردیم. به هر حال طبعا موضوع آب، تغییرات اقلیم و منابع انرژی جزو اولویت‌ها یا بهتر بگویم خطوط قرمزی است که به آنها نگاه ویژه‌ای داریم.

ما از لحاظ آب، شرایط خوبی نداریم. به عنوان مثال سطح تراز آب ۱۴۳- میلیارد مترمکعب بوده که عدد پایینی است. این به این معنی است که باید از آن مراقبت کنیم. حدود ۲۳ مولفه را در سند ملی گلخانه‌ها احصا کرده‌ایم که هرکدام از اینها اهمیت خاصی دارند.

خارج از موضوعاتی که پیشتر خدمت شما گفتم، یکی از موضوعات مهم، اهلیت کسی است که به سمت احداث گلخانه می‌رود. اهلیت یعنی فردی که پا در این عرصه می‌گذارد، چه نگاهی به موضوع گلخانه دارد. آیا نگاه او تاسیس دو یا سه هزار متر مربع گلخانه است که هیچ تاثیری در تراز تجاری غذا در حوزه کشاورزی کشور ندارد؟ آیا اصلا با تکنیک‌ها و فنون گلخانه‌داری آشنا است یا خیر؟

یکی از مشکلات مهم حوزه گلخانه، این است که پراکندگی‌های زیادی در حوزه تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی در موضوع گلخانه‌ها در کشور وجود دارد و ارگان‌های بیرونی که خارج از وزارتخانه هستند، بر این نوع تصمیم‌گیری‌ها تاثیرگذار هستند. می‌دانیم که این نگاه توسعه‌ای به موضوع گلخانه‌ها یک موضوع و مبحث نسبتا جدید است.

چرا می‌فرمایید جدید است؟

منظور بنده از لحاظ بعد توسعه در کشور است. چهل و چند سال است که سطح زیر کشت گلخانه‌ها در کشور چیزی بالغ بر ۲۰ هزار هکتار است و می‌خواهیم بر اساس سند امنیت غذایی، تغییری در این ۲۰ هزار هکتار ایجاد کنیم و با یک جهش، در سال ۱۴۱۱ به ۵۱ هزار هکتار برسانیم. این نکته نشان‌دهنده این است که فضای رشدی که وجود دارد، یک فضای نو و جدید است. یک دلیل این است که موضوعات دیگری مثل ورتیکال وارمینگ‌ها، پلن‌فکتوری‌ها و سایبان‌ها و ... که زیرمجموعه بحث گلخانه قرار می‌گیرند، مباحث به‌شدت تازه‌ای هستند و سطح زیر کشت این حوزه‌ها بسیار کم است. 

تمام این موضوعات جای کار دارند و امیدوار هستم با یک برنامه‌ریزی به‌شدت دقیق، هر سال چهار هزار هکتار افزایش سطح زیر کشت محیط‌های محافظت‌شده در کشور برقرار شود. باید در همین ابتدا با توجه به سند تدوین شده، وحدت رویه‌ای برقرار شود. یکی از نقاط قوت این سند این است که نقطه نظرات و اهداف را تجمیع می‌کند و هر کسی مسیر خودش را نخواهد رفت.

مرحله بعدی و فاز توسعه‌ای گروه شما چطور رقم خواهد خورد؟

این سند، تاییدیه دفتر پژوهش اقتصادی وزارتخانه را کسب کرده و همچنین به معاونت باغبانی ارسال شده است. در مرحله بعد باید گروه به منظور پیگیری موضوعات اجرایی این سند، گسترده‌تر شود. من مطئنم که در صورت تامین منابع کافی، قطعا اتفاقات خوبی در سند اجرایی این سند ملی گلخانه‌ها رقم خواهد خورد.

بخش‌های گوناگون خود وزارت جهادکشاورزی، بخش خصوصی، وزارتخانه‌های دیگر، از وزارت نفت تا وزارت نیرو و دیگران در سطح تصمیم‌گیری و تعیین ماموریت‌ها و وظایف، تقسیم‌بندی خواهند شد. باید کار بزرگتری انجام شود. امیدوار هستم که تغییرات دولت هرچه سریع‌تر انجام شود تا بتوانیم به این مهم دست پیدا کنیم.

آیا ایجاد گلخانه‌ها، روی منابع انرژی یا آب، فشار جدید وارد نمی‌کند؟

۳ میلیون هکتار باغ در کشور وجود دارد که یک میلیون هکتار از آنها فرسوده است. یکی از موضوعاتی که باز هم در سند امنیت غذایی به آن اشاره شده، سوئیچ کردن از زمین‌های صیفی کم‌بازده به گلخانه‌ها است. این موارد نشان‌دهنده این موضوع است که کشور می‌تواند با تدبیر و مدیریت در سطح کلان بین‌وزارتی، پتانسیل‌های این حوزه را برقرار کند.