جای خالی ایران در پروژه های هیدروژن سبز منطقه

اقتصاد معاصر؛ در سال‌های اخیر با شتاب در فناوری، بخش انرژی نیز از این قاعده مستثنی نبوده و به دنبال بهره گیری از توان و ظرفیت نوآوری‌های روز است. یکی از موارد مهم در‌ این راستا، توسعه صنعت هیدروژن به ویژه «هیدروژن سبز» بوده که حداقل پس از حمله روسیه به اوکراین و تهدید امنیت انرژی اروپا بیش از گذشته مطرح شده است. البته این گزینه پیشتر در قالب مباحث مربوط به انرژی پاک و کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی مطرح می‌شد.

«هیدروژن سبز» به هیدروژنی گفته می‌شود که از درون آب در جریان فرآیند برق‌کافت یا الکترولیز از اکسیژن جدا می‌شود. بنابراین در این فرآیند سوختهای فسیلی کنار گذاشته می‌شوند که مورد تایید بسیاری از سیاست‌های کلان در کشورهای توسعه یافته و حتی در حال توسعه است. ظرفیت تولید هیدروژن پاک یا کم کربن در ۱۰ سال گذشته به طور پیوسته در حال رشد بوده، اما حجم تولید آن در مقایسه با سایر منابع هنوز بسیار کم است. براساس داده‌های اخیر، ظرفیت تولید جهانی هیدروژن پاک در سال ۲۰۲۳ به ۴.۸۳ میلیون تن رسیده است، در حالیکه این رقم در سال ۲۰۲۲ حدود ۴.۷۷ میلیون تن بود.

خیز همسایگان ایران
در این میان، یکی از مناطق مهم برای تولید هیدروژن سبز منطقه خلیج فارس و همسایگان ایران هستند. در سال ۲۰۲۳، ظرفیت تولید هیدروژن آبی در خاورمیانه روی ۶۲۱.۹ هزار تن و ظرفیت تولید هیدروژن سبز در ۱۰۰ تن ثابت ماند. البته ظرفیت تولید هیدروژن پاک در آمریکای شمالی با ۰.۱ درصد افزایش به ۲.۱۱ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ رسید که از نظر منطقه‌ای، جایگاه نخست را به خود اختصاص داده است.

در واقع، خاورمیانه از نظر ظرفیت تولید هیدروژن سبز در رتبه سوم جهان دارد. از همین روی، پروژه‌های بزرگی در کشورهای منطقه مانند عربستان، امارات و عمان در حال پیگیری است. بطوریکه امارات و عمان هرکدام با ۱۴ پروژه مرتبط با هیدروژن سبز در جایگاه نخست و عربستان با ۱۰ پروژه در جایگاه دوم خلیج فارس قرار دارند. در همین راستا، پروژه‌های صادراتی هیدروژن کشورهای منطقه مورد توجه ویژه اتحادیه اروپا است که قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ سالانه ۱۰ میلیون تن هیدروژن سبز وارد کند.

همچنین، براساس برخی برآوردها صادرات سالانه هیدروژن خاورمیانه و شمال آفریقا تا سال ۲۰۵۰ به ۶۰ میلیون تن خواهد رسید. آژانس بین‌المللی انرژی و آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA)  پیش‌بینی می‌کنند که تقاضا برای هیدروژن تا سال ۲۰۳۰ به ۲۰۰ میلیون تن در سال افزایش می‌یابد، البته این رقم تا سال ۲۰۵۰ به ۵۳۰ میلیون تن در سال افزایش می‌یابد. بنابراین کشورهای حاشیه خلیج فارس، نقش تعیین کننده در بازار هیدروژن و امنیت انرژی جهان خواهد داشت.

باید توجه داشت که این کشورهای عربی منطقه که بیشترین سرمایه‌گذاری را بر روی هیدوژن سبز داشته‌اند، خود از تاثیرگذارترین کشورها در صادرات سوختهای فسیلی نیز هستند. برای نمونه، عربستان سعودی، بزرگترین صادرکننده نفت جهان، در رقابت‌های داغ برای پروژه‌های هیدروژنی در خاورمیانه جزو کشورهای پیشتاز منطقه است. شرکتهای نفتی نیز در این روند تاثیرگذار هستند، در سال ۲۰۲۲ آرامکو عربستان هدف بلندپروازانه‌ای برای تولید ۱۱ میلیون آمونیاک آبی تا سال ۲۰۳۰ تعیین کرد و حتی اولین محموله آزمایشی آمونیاک آبی را به کره جنوبی و یک محموله آزمایشی دیگر را به ژاپن در سال ۲۰۲۳ صادر کرد. اکنون نیز به دنبال ورود به تولید و صادرات هیدروژن سبز است.

همچنین، هدف استراتژی هیدروژن امارات متحده عربی، به عنوان یکی از پیشتازان این روند، تولید سالانه یک میلیون تن هیدروژن سبز و ۴۰۰ هزار تن هیدروژن آبی تا سال ۲۰۳۱ است .

شاید در این میان، سرمایه‌گذاری کلان عمان در این پروژه‌ها جالب باشد. این کشور به دنبال استفاده از پتانسیل خود برای تبدیل به بزرگترین صادرکننده جهان تا اواسط قرن جاری است. شرکت دولتی «هیدروم» ۶ منطقه اصلی را شناسایی کرده که حدود ۵۰۰۰۰ کیلومتر مربع را شامل می‌شود و پتانسیل تولید ۵۰۰ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر یا ۲۵ میلیون تن در سال تولید هیدروژن را دارد. از آنجاییکه اوج تقاضای داخلی در عمان تا سال ۲۰۳۰ تنها ۸.۶ گیگاوات برآورد می‌شود، بنابراین مازاد زیادی برای صادرات به ویژه به اروپا، ژاپن و کره جنوبی وجود دارد. همچنین، این روند باعث ورود بسیاری از فولادسازان بزرگ جهان جهت تولید فولاد سبز در این کشور شده است، برای نمونه غول معدنی برزیلی «Vale» در ماه می‌۲۰۲۳ با ایجاد مجتمع فولاد سبز نیز در «دقم» موافقت کرد.

تا دیر نشده…
متاسفانه ایران تاکنون نتوانسته در پروژه‌های هیدروژن سبز ورود جدی داشته باشد و حتی هنوز نقشه راه مدون و جامعی در این امر وجود ندارد. البته ایران به عنوان بخشی از راهبرد دولت سیزدهم برای تنوع بخشیدن به اقتصاد ملی و تمرکز بر صنایع با ارزش افزوده، به دنبال ورود به باشگاه کشورهای تولیدکننده و صادرکننده هیدروژن بوده است. علاوه بر صادرات، مقامات مسئول تاکید دارند که استفاده از هیدروژن در سبد سوخت ایران به ویژه در بخش حمل و نقل، موجب منطقی شدن مصرف و کاهش آلاینده‌ها می‌شود.

ایران علاوه بر برخورداری از منابع عظیم نفت و گاز فسیلی، دارای اقلام بالقوه خدادادی طبیعی از قبیل طول بسیار وسیع سواحل دریاها (خلیج فارس، دریای خزر، دریای عمان) و بیابان‌های بزرگ است. این منابع می‌توانند از نظر فنی دارای پتانسیل‌هایی برای ایجاد برنامه‌های عملیاتی برای تبدیل شدن به یک قطب منطقه‌ای در انرژی‌های تجدیدپذیر و تولید گاز هیدروژن سبز در خاورمیانه باشند.

بنابراین، اگر ایران بتواند نقشه راه جامعی برای این پروژه‌ها تدوین و نیاز به سرمایه‌گذاری را تامین کند می‌تواند مانند همسایگان خود در انرژی آینده نقش داشته باشد. اما اگر این فرصت به همسایگان جنوبی داده شود، می‌تواند پیامدهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی را متوجه کشور کند.