آسیب‌پذیری امنیت غذایی جهان از تنش‌های ژئوپلیتیکی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ تازه‌ترین گزارش «چشم‌انداز غذایی» فائو، تصویری دوگانه از بازار جهانی کالاهای غذایی ترسیم می‌کند؛ از یک‌سو تولید و ذخایر غلات همچنان در سطوح تاریخی بالا قرار دارند و نگرانی فوری درباره کمبود عرضه دیده نمی‌شود اما از سوی دیگر مجموعه‌ای از ریسک‌های فزاینده شامل تغییرات اقلیمی، تنش‌های ژئوپلیتیکی، نوسانات بازار انرژی و کود و اختلال در مسیرهای تجاری، آینده امنیت غذایی جهان را با ابهام مواجه کرده است.

این گزارش نشان می‌دهد هرچند تولید جهانی غلات در سال زراعی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ اندکی کمتر از رکوردهای سال‌های اخیر خواهد بود اما حجم ذخایر موجود مانع از ایجاد فشار جدی بر عرضه می‌شود. با این حال، فائو هشدار می‌دهد که پایداری این وضعیت بیش از هر زمان دیگری به ثبات تجارت جهانی، شرایط آب‌وهوایی و بازار انرژی وابسته است.

کاهش تولید غلات

برآوردهای فائو حاکی از آن است که مجموع تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۶ با کاهش ۰.۲ درصدی به حدود ۲.۹۸ میلیارد تن خواهد رسید. در مقابل، مصرف جهانی همچنان روندی افزایشی دارد و مصرف غلات برای خوراک انسان نیز رشد خواهد کرد. اگرچه کاهش تولید در مقیاس جهانی محدود ارزیابی می‌شود اما فائو نسبت به افت جزئی مصرف سرانه غلات در کشورهای کم‌درآمد و دارای کمبود مواد غذایی هشدار داده؛ موضوعی که می‌تواند فشار بیشتری بر امنیت غذایی این کشورها وارد کند.

افت تولید گندم در صادرکنندگان بزرگ

یکی از مهم‌ترین نکات گزارش، کاهش پیش‌بینی‌شده تولید جهانی گندم است. فائو برآورد می‌کند تولید این محصول با افت ۳.۸ درصدی به حدود ۸۱۰ میلیون تن برسد؛ کاهشی که عمدتا ناشی از برداشت ضعیف‌تر در کشورهای صادرکننده بزرگی مانند آمریکا، استرالیا و اتحادیه اروپا خواهد بود.

در بخش غلات دانه‌درشت نیز تولید جهانی حدود ۲.۱ درصد کاهش می‌یابد که دلیل اصلی آن افت سطح زیرکشت و عملکرد مزارع در آمریکای شمالی عنوان شده است؛ هرچند انتظار می‌رود تولید ذرت در آمریکای جنوبی، به ‌ویژه آرژانتین، بخشی از این کاهش را جبران کند.

رکورد جدید تولید سویا؛ فشار بر بازار روغن نباتی

در مقابل افت تولید برخی غلات، بازار سویا همچنان روندی صعودی دارد. فائو پیش‌بینی کرده تولید جهانی سویا در سال زراعی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به رکورد بیش از ۴۳۲ میلیون تن برسد؛ رشدی که عمدتا به افزایش تولید در برزیل و روسیه وابسته است. با این حال، بازار روغن‌های نباتی شرایط متفاوتی را تجربه می‌کند. بر اساس این گزارش، برای سومین فصل متوالی مصرف جهانی از تولید پیشی خواهد گرفت؛ موضوعی که به کاهش ذخایر و فشرده‌تر شدن بازار منجر می‌شود و می‌تواند زمینه‌ساز افزایش قیمت‌ها باشد.

فائو همچنین از افزایش محدود تولید جهانی گوشت خبر داده است. رشد تولید مرغ عامل اصلی این افزایش محسوب می‌شود، در حالی که تولید گوشت گاو روندی کاهشی خواهد داشت. در بخش شیلات نیز تولید جهانی آبزیان در سال ۲۰۲۶ اندکی افزایش می‌یابد. رشد صنعت آبزی‌پروری، به ‌ویژه در تولید میگو، سالمون و کپور، کاهش صید طبیعی را تا حد زیادی جبران خواهد کرد.

بازار کود همچنان نگران تنگه هرمز

یکی از مهم‌ترین هشدارهای گزارش به بازار جهانی کود اختصاص دارد. بر اساس داده‌های فائو، حجم تجارت جهانی کود در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل بین ۲۰ تا ۲۵ درصد کاهش یافته است. هرچند قیمت برخی کودها اخیرا تعدیل شده اما توقف خرید در بازارهای بزرگی مانند اروپا و آمریکای شمالی و همچنین تداوم ابهام درباره حمل‌ونقل دریایی، نگرانی‌ها برای فصل زراعی آینده را افزایش داده است. فائو تاکید می‌کند بازار کود همچنان نسبت به هرگونه اختلال در عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز حساس باقی مانده و هرگونه تنش در این مسیر می‌تواند بار دیگر قیمت‌ها را تحت فشار قرار دهد.

این در حالی است که گزارش فائو نشان می‌دهد هزینه جهانی واردات مواد غذایی در سال ۲۰۲۵ با رشد نزدیک به ۸ درصدی به رکورد ۲.۲۲ تریلیون دلار رسیده است. نکته قابل توجه آنکه این افزایش برخلاف انتظار، ناشی از رشد قیمت غلات یا دانه‌های روغنی نبوده، بلکه جهش قیمت کالاهای با ارزش افزوده بالاتر از جمله قهوه، کاکائو، ادویه‌ها، محصولات دامی، آبزیان و میوه و سبزیجات، عامل اصلی افزایش هزینه واردات بوده است.

بیشترین رشد هزینه واردات نیز مربوط به کشورهای پردرآمد است که بیش از دوسوم تجارت جهانی مواد غذایی را در اختیار دارند.

امنیت غذایی بیش از گذشته به سیاست و ژئوپلیتیک گره خورده است

پیام اصلی گزارش فائو این است که اگرچه بازار جهانی غذا از منظر حجم تولید همچنان در وضعیت نسبتا باثباتی قرار دارد اما ریسک‌های بیرونی با سرعت در حال افزایش هستند. تغییرات اقلیمی، بازگشت پدیده ال‌نینو، تنش‌های ژئوپلیتیکی، نوسانات بازار انرژی، اختلال در مسیرهای کشتیرانی و سیاست‌های تجاری می‌توانند به سرعت تعادل بازار را بر هم بزنند.

در چنین شرایطی، فائو بر ضرورت حفظ جریان آزاد تجارت، تقویت زنجیره‌های تامین و افزایش تاب‌آوری نظام‌های غذایی تاکید کرده و هشدار داده که در فضای پرریسک کنونی، حتی شوک‌های محدود در بازار انرژی یا حمل‌ونقل می‌توانند هزینه تجارت و امنیت غذایی جهان را به‌ طور قابل توجهی افزایش دهند.