جدال بر سر آینده مرغ ایران؛ آرین بماند یا واردات برگردد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ اظهارات مطرح‌شده در یازدهمین همایش صنعت مرغ گوشتی مادر، بار دیگر اختلاف دیدگاه میان فعالان صنعت طیور و سیاست‌گذاران را آشکار کرده است. سید فرزاد طلاکش، دبیرکل فدراسیون طیور کشور مدعی شده که ادامه استفاده از سویه آرین سالانه بین دو تا ۲.۵ میلیارد دلار به صنعت طیور و اقتصاد کشور زیان وارد می‌کند و این سویه به دلیل ضریب تبدیل نامناسب خوراک، توان رقابت با سویه‌های تجاری دنیا را ندارد. همچنین وی خواستار به‌روزرسانی ژنتیکی و استفاده از سویه‌های بهره‌ورتر شده است.

اگرچه موضوع بهره‌وری در صنعت طیور قابل انکار نیست اما پرسش اساسی این است که آیا راه‌حل این چالش، بازگشت به واردات گسترده مرغ اجداد و افزایش وابستگی به شرکت‌های خارجی است یا سرمایه‌گذاری برای ارتقای ژنتیکی تنها لاین بومی کشور؟

پاسخ به این پرسش، فراتر از یک اختلاف فنی میان تولیدکنندگان است و به یکی از مهم‌ترین مولفه‌های امنیت غذایی ایران در شرایط تحریم و بحران‌های بین‌المللی گره خورده است.

امنیت غذایی؛ درسی که تحریم‌ها به صنعت طیور داد

زنجیره تولید گوشت مرغ، برخلاف تصور عمومی، از مرغ گوشتی آغاز نمی‌شود. در ابتدای این زنجیره، مرغ لاین قرار دارد؛ سرمایه ژنتیکی ارزشمندی که نسل‌های اجداد، مادر و در نهایت جوجه‌های گوشتی از آن تولید می‌شوند. به همین دلیل، کشورهای صاحب فناوری لاین، عملا کنترل بخشی از امنیت غذایی جهان را نیز در اختیار دارند.

ایران یکی از معدود کشورهای دارای دانش تولید مرغ لاین محسوب می‌شود؛ جایگاهی که طی دهه‌های گذشته با سرمایه‌گذاری گسترده دولت و مراکز تحقیقاتی شکل گرفت. لاین آرین که از دهه ۱۳۶۰ توسعه یافت، تا اوایل دهه ۱۳۸۰ بخش عمده بازار مرغ کشور را تامین می‌کرد اما به مرور با ورود سویه‌های خارجی مانند راس، کاب و هوبارد سهم خود را از دست داد. در آن مقطع، مزیت اصلی سویه‌های خارجی، سرعت رشد بیشتر، ضریب تبدیل پایین‌تر و بازده اقتصادی بالاتر بود؛ مزیتی که باعث شد بسیاری از تولیدکنندگان، بدون توجه به پیامدهای راهبردی آن، به سمت واردات مرغ اجداد حرکت کنند.

اما این وابستگی، در سال‌های تشدید تحریم‌ها خود را نشان داد. محدودیت‌های ایجادشده در تامین مرغ اجداد و اختلال در واردات، زنجیره تولید مرغ کشور را با چالش جدی مواجه کرد و سیاست‌گذاران را متوجه این واقعیت ساخت که امنیت غذایی، صرفا با واردات ارزان تامین نمی‌شود. همین تجربه باعث شد احیای لاین آرین دوباره در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی قرار گیرد؛ اقدامی که اگرچه با مخالفت بخشی از فعالان صنعت همراه بود اما هدف اصلی آن کاهش وابستگی ژنتیکی کشور بود.

بهره‌وری پایین آرین؛ واقعیتی که نباید انکار شود

در سوی دیگر ماجرا، منتقدان آرین نیز استدلال‌های قابل توجهی دارند. واقعیت این است که سویه‌های تجاری دنیا طی چند دهه گذشته به ‌طور مستمر تحت اصلاح ژنتیکی قرار گرفته‌اند و امروز با مصرف خوراک کمتر، گوشت بیشتری تولید می‌کنند. در بسیاری از واحدهای صنعتی، ضریب تبدیل خوراک به گوشت در این سویه‌ها به حدود ۱.۵ تا ۱.۶ رسیده، در حالی که به گفته دبیرکل فدراسیون طیور، این عدد در آرین از دو کیلوگرم نیز فراتر می‌رود.

با توجه به اینکه خوراک حدود ۷۰ درصد هزینه تولید مرغ را تشکیل می‌دهد، طبیعی است که افزایش ضریب تبدیل، هزینه تمام‌شده تولید را بالا ببرد. از سوی دیگر، وزن نهایی، سرعت رشد، استقبال بازار و راندمان کشتار نیز از جمله عواملی هستند که تولیدکنندگان هنگام انتخاب سویه به آن توجه می‌کنند. به همین دلیل، بخشی از مرغداران معتقدند استفاده اجباری از آرین، بدون تکمیل فرآیند اصلاح ژنتیکی، می‌تواند رقابت‌پذیری صنعت را کاهش دهد.

این نقدها را نمی‌توان صرفا نادیده گرفت، زیرا بهره‌وری پایین، در نهایت هزینه بیشتری به مصرف‌کننده نیز تحمیل خواهد کرد.

آیا راه‌حل، واردات دوباره است؟

با وجود این انتقادها، پیشنهاد جایگزینی آرین با سویه‌های خارجی، پرسش‌های مهمی را ایجاد می‌کند. نخست آنکه اگر وابستگی ژنتیکی دوباره شکل بگیرد، آیا تضمینی وجود دارد که در شرایط تحریم یا بحران‌های سیاسی، کشورهای دارنده فناوری لاین همچنان تامین‌کننده ایران باقی بمانند؟

تجربه سال‌های گذشته پاسخ روشنی به این پرسش می‌دهد. بازار جهانی مرغ لاین، برخلاف بازار گوشت مرغ، بازاری کاملا انحصاری است و تعداد محدودی شرکت بزرگ کنترل آن را در اختیار دارند. همین موضوع باعث شده بسیاری از کشورها، حتی اگر هزینه بیشتری پرداخت کنند، تلاش کنند برنامه‌های اصلاح ژنتیکی داخلی خود را متوقف نکنند. بنابراین، مقایسه صرف هزینه خوراک آرین با سویه‌های خارجی، بدون در نظر گرفتن ارزش راهبردی استقلال ژنتیکی، تصویر کاملی از مساله ارائه نمی‌دهد.

در واقع، بخشی از هزینه‌ای که امروز برای حفظ لاین داخلی پرداخت می‌شود، نوعی سرمایه‌گذاری برای کاهش ریسک‌های آینده است؛ مشابه آن در ذخایر راهبردی گندم، بذر یا تولید واکسن اتفاق افتاده است.

مسیر منطقی؛ اصلاح ژنتیکی به جای حذف آرین

به نظر می‌رسد دوگانه «آرین یا واردات» اساسا صورت‌بندی دقیقی از مساله نیست. تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد هیچ برنامه اصلاح نژادی، بدون سرمایه‌گذاری مستمر در تحقیقات ژنتیکی به نتیجه نمی‌رسد. اگر آرین امروز در برخی شاخص‌های اقتصادی از رقبا عقب‌تر است، راه‌حل حذف آن نیست، بلکه باید فاصله ژنتیکی آن با سویه‌های برتر کاهش یابد.

در کنار این موضوع، الگوی مصرف نیز نیازمند بازنگری است. بخش قابل توجهی از مزیت سویه‌های خارجی، در تولید مرغ‌های سنگین‌وزن ظاهر می‌شود، در حالی که بسیاری از متخصصان تغذیه معتقدند مرغ‌های سبک‌تر، هم کیفیت بهتری دارند و هم دوره پرورش کوتاه‌تری را طی می‌کنند. تغییر تدریجی الگوی مصرف به سمت مرغ با وزن کمتر، می‌تواند بخشی از ضعف اقتصادی آرین را نیز جبران کند.

از سوی دیگر، توسعه زنجیره‌های یکپارچه تولید، بهبود مدیریت مزارع، کاهش تلفات، ارتقای بهداشت و استفاده از فناوری‌های نوین نیز می‌تواند بدون وابستگی خارجی، بخشی از شکاف بهره‌وری را کاهش دهد. 

در نهایت، صنعت طیور ایران امروز در نقطه‌ای قرار گرفته که تصمیم‌های آن، فقط بر قیمت مرغ در بازار اثر نمی‌گذارد؛ بلکه آینده امنیت غذایی کشور را نیز رقم خواهد زد. همان‌قدر که نادیده گرفتن بهره‌وری می‌تواند به افزایش هزینه تولید منجر شود، بی‌توجهی به استقلال ژنتیکی نیز ممکن است کشور را دوباره در برابر فشارهای خارجی آسیب‌پذیر کند. بنابراین، سیاست‌گذاری آینده باید بر پایه یک اصل استوار باشد؛ ارتقای آرین به جای کنار گذاشتن آن. سرمایه‌گذاری در اصلاح ژنتیکی، افزایش بهره‌وری، تکمیل زنجیره‌های تولید و اصلاح الگوی مصرف، راهکاری است که می‌تواند هم دغدغه اقتصادی تولیدکنندگان را پاسخ دهد و هم دستاورد راهبردی خودکفایی در تولید مرغ لاین را حفظ کند.

در شرایطی که امنیت غذایی به یکی از مولفه‌های اصلی قدرت اقتصادی کشورها تبدیل شده، شاید هزینه حفظ و توسعه لاین بومی، بسیار کمتر از هزینه بازگشت به وابستگی باشد؛ وابستگی‌ای که تجربه نشان داده در روزهای بحران، بهای آن تنها با دلار محاسبه نمی‌شود، بلکه با امنیت سفره مردم سنجیده خواهد شد.