تداوم کسری بنزین؛ پالایشگاه‌های سنتی متهمان اصلی ناترازی سوخت

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ افزایش مصرف بنزین و مطرح‌شدن دوباره احتمال واردات، نگاه‌ها را به سمت پالایشگاه‌های کشور برده است. معمولا وقتی از کمبود بنزین حرف می‌زنیم، نخستین چیزی که به ذهن می‌رسد کمبود نفت خام یا پایین‌بودن ظرفیت پالایش است اما مساله همیشه به این سادگی نیست. گاهی پالایشگاه نفت خام را دریافت و فرآوری می‌کند اما به‌دلیل قدیمی‌بودن تجهیزات، نمی‌تواند بخش کافی از آن را به بنزین تبدیل کند.

به همین دلیل، دو پالایشگاه که روزانه به یک اندازه نفت دریافت می‌کنند، ممکن است مقدار متفاوتی بنزین تولید کنند. پالایشگاهی که تجهیزات جدیدتری دارد، می‌تواند سهم بیشتری از نفت را به بنزین و گازوئیل تبدیل کند. اما در پالایشگاه قدیمی، بخشی از نفت پس از مراحل اولیه به ماده‌ای سنگین به نام مازوت تبدیل می‌شود. مازوت ارزش و کاربرد کمتری نسبت به بنزین دارد و در بعضی شرایط، مصرف آن می‌تواند آلودگی هوا را افزایش دهد.

فقط مقدار نفت مهم نیست

برای سنجش توان پالایشگاه، تنها نباید پرسید چه مقدار نفت وارد آن می‌شود. پرسش مهم‌تر این است که از این مقدار نفت، چه میزان بنزین و دیگر سوخت‌های مورد نیاز مردم به دست می‌آید و چه مقدار به محصولات سنگین‌تر تبدیل می‌شود. اگر پالایشگاه قدیمی باشد و دستگاه‌های لازم برای تبدیل مواد سنگین را نداشته باشد، حتی با افزایش میزان نفت ورودی هم ممکن است تولید بنزین به همان اندازه بالا نرود.

در برخی پالایشگاه‌ها، پس از جداشدن بخش‌های سبک‌تر نفت، مقدار زیادی مواد سنگین باقی می‌ماند. پالایشگاه‌های جدید می‌توانند بخش بیشتری از این مواد را دوباره فرآوری کنند و به سوخت‌های پرمصرف تبدیل کنند. اما پالایشگاه‌های قدیمی در این زمینه محدودیت دارند و ناچارند سهم بیشتری از مواد باقی‌مانده را به مازوت تبدیل کنند. همین تفاوت باعث می‌شود نسبت تولید بنزین به مازوت در این پالایشگاه‌ها مناسب نباشد.

این محدودیت فقط بر مقدار بنزین اثر نمی‌گذارد؛ کیفیت سوخت هم به تجهیزات و روش کار پالایشگاه وابسته است. پالایشگاه قدیمی برای رسیدن به استانداردهای جدید، به بازسازی و دستگاه‌های به‌روز نیاز دارد. بنابراین، وقتی درباره کیفیت پایین‌تر برخی فرآورده‌ها صحبت می‌شود، قدمت تجهیزات یکی از عواملی است که باید در نظر گرفته شود. البته کیفیت نهایی به عواملی مانند نوع نفت خام و نحوه بهره‌برداری هم بستگی دارد، اما بدون نوسازی، بهترشدن محصول دشوارتر خواهد بود.

مازوت بیشتر، بنزین کمتر

یکی از بخش‌های مهم هر پالایشگاه، جایی است که مواد سنگین نفت پس از جداشدن بنزین و دیگر فرآورده‌ها باقی می‌مانند. در پالایشگاه‌های قدیمی، بخشی از این مواد به‌جای آنکه دوباره تبدیل شوند، به مازوت می‌رسند. در پالایشگاه‌های جدید، دستگاه‌های بیشتری برای شکستن و تغییر این مواد وجود دارد؛ به همین دلیل می‌توانند مقدار بیشتری بنزین و سوخت‌های دیگر تولید کنند.

رضا نوازنی، کارشناس حوزه انرژی در این‌باره می‌گوید: «مشکل پالایشگاه‌های قدیمی فقط این نیست که چقدر نفت دریافت می‌کنند؛ مهم این است که با تجهیزات موجود، از این نفت چه محصولی بیرون می‌آید. اگر دستگاه‌های لازم برای تبدیل مواد سنگین وجود نداشته باشد، بخشی از نفت به مازوت تبدیل می‌شود و افزایش میزان نفت ورودی هم الزاما تولید بنزین را به اندازه لازم بالا نمی‌برد.»

به گفته وی نوسازی پالایشگاه‌ها می‌تواند هم به افزایش تولید بنزین کمک کند و همایشگاه‌ها می‌تواند هم به افزایش تولید بنزین کمک کند و هم از نیاز دارد. بنابراین نمی‌توان انتظار داشت که تنها با افزایش خوراک پالایشگاه یا بالا بردن ظرفیت اسمی، مشکل کمبود بنزین به‌طور کامل حل شود.

چرا نوسازی عقب می‌ماند؟

نوسازی پالایشگاه‌ها پروژه‌ای پرهزینه است و اجرای آن ممکن است چند سال طول بکشد. خرید تجهیزات، تامین منابع مالی و آماده‌کردن بخش‌های مختلف پالایشگاه، زمان‌بر است. در کنار این موارد، محدودیت‌های ناشی از تحریم نیز دسترسی به بعضی تجهیزات و منابع مالی را دشوارتر می‌کند. از طرف دیگر، سرمایه‌گذار باید مطمئن باشد هزینه‌ای که برای نوسازی می‌کند، در آینده به درآمد قابل‌قبولی تبدیل می‌شود. اگر مقررات قیمت‌گذاری و شیوه فروش فرآورده‌ها روشن و باثبات نباشد، تصمیم‌گیری برای اجرای طرح‌های بزرگ دشوار می‌شود. نتیجه آن است که بعضی پروژه‌های بهبود کیفیت یا تبدیل مواد سنگین دیرتر از برنامه پیش می‌روند یا به‌طور کامل به بهره‌برداری نمی‌رسند.

همچنین رفیعی با اشاره به این موضوع می‌گوید: «پالایشگاه برای نوسازی به سرمایه‌گذاری بلندمدت نیاز دارد. اگر روشن نباشد که هزینه این کار چگونه بازمی‌گردد و چه سودی برای کاهش تولید مازوت در نظر گرفته شده، اجرای پروژه‌های کیفی‌سازی با تاخیر روبه‌رو می‌شود.»

اثر مشکل پالایشگاه بر مردم و اقتصاد

وقتی تولید بنزین با نیاز مصرف‌کنندگان هم‌خوانی نداشته باشد، کشور برای جبران کمبود با انتخاب‌هایی مانند واردات یا مدیریت مصرف روبه‌رو می‌شود. واردات بنزین هزینه ارزی دارد و می‌تواند فشار بیشتری بر منابع مالی کشور وارد کند. از این‌رو نوسازی پالایشگاه‌ها راهکاری بلندمدت برای کمک به تامین نیاز داخلی است؛ هرچند اثر آن فوری نیست و به برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری نیاز دارد.

تولید مازوت بیشتر نیز فقط مساله‌ای مربوط به داخل پالایشگاه نیست. این محصول در مقایسه با بنزین و گازوئیل بازار محدودتری دارد و فروش آن ممکن است با دشواری یا تخفیف همراه باشد. در نتیجه، بخشی از ارزش نفت خام به‌جای آنکه به محصولی پرتقاضاتر تبدیل شود، در قالب محصولی کم‌ارزش‌تر باقی می‌ماند.

در فصل‌های سرد، اگر گاز کافی برای نیروگاه‌ها و صنایع در دسترس نباشد، ممکن است مصرف سوخت مایع افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی، استفاده از مازوت می‌تواند آلودگی هوا را بیشتر کند و سلامت مردم را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین، کاهش تولید مازوت فقط به درآمد پالایشگاه مربوط نیست و با کیفیت هوای شهرها نیز ارتباط دارد.

چاره کار نوسازی پالایشگاه‌هاست

آنچه از وضعیت پالایشگاه‌ها برمی‌آید، این است که کمبود بنزین را نمی‌توان تنها با افزایش نفت ورودی یا ساخت پالایشگاه‌های بیشتر حل کرد. اگر پالایشگاه‌های قدیمی همچنان با تجهیزات محدود کار کنند، ممکن است بخش بزرگی از تولید اضافه هم به مازوت تبدیل شود. برای افزایش بنزین و بهبود کیفیت آن، باید پالایشگاه‌های قدیمی نوسازی شوند و امکان تبدیل مواد سنگین به سوخت‌های پرمصرف در آن‌ها فراهم شود.

این مسیر به سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی و مقررات روشن نیاز دارد. همچنین باید پروژه‌هایی در اولویت قرار بگیرند که مستقیما به کاهش تولید مازوت و افزایش فرآورده‌های باکیفیت کمک می‌کنند. اگر این اقدامات به تاخیر بیفتد، ناترازی بنزین و تولید بالای مازوت همچنان ادامه خواهد داشت؛ مساله‌ای که هم هزینه اقتصادی دارد و هم می‌تواند در فصل‌های سرد، آلودگی هوا را تشدید کند.