کارپوشه مالیاتی؛ وقتی تصویر اقتصادی هرفرد در نظام مالیاتی شکل می‌گیرد

به گزارش اقتصاد معاصر؛ «کارپوشه غیرتجاری» دیگر صرفاً یک مفهوم فنی در ساختار سامانه مؤدیان نیست و با اجرای مقررات جدید مالیاتی، به یکی از ابزارهای مهم برای ثبت و تجمیع اطلاعات اقتصادی اشخاص حقیقی تبدیل شده است؛ مسیری که قرار است اطلاعات مربوط به معاملات، دارایی‌ها، درآمدها و برخی تراکنش‌های اقتصادی افراد را در یک بستر واحد قرار دهد.

بررسی قوانین و اظهارات اخیر مسئولان سازمان امور مالیاتی نشان می‌دهد این ساختار در کنار «کارپوشه ایرانیان» و سایر پایگاه‌های اطلاعاتی، بخشی از مسیر حرکت نظام مالیاتی به سمت حکمرانی داده‌محور است. سخنگوی سازمان امور مالیاتی اخیراً از تکمیل بخش قابل توجهی از کارپوشه ایرانیان و تجمیع اطلاعات اقتصادی افراد خبر داده و گفته است این کارپوشه در آینده با کارپوشه‌های تجاری و غیرتجاری ارتباط و در نهایت ماهیت یکپارچه‌تری پیدا خواهد کرد. 

کارپوشه غیرتجاری دقیقاً برای چه کسانی است؟

در ساختار قانونی سامانه مؤدیان، «کارپوشه غیرتجاری» برای اشخاص حقیقی تعریف شده است؛ به این معنا که هر فرد حقیقی می‌تواند یک کارپوشه غیرتجاری داشته باشد. در مقابل، کارپوشه تجاری برای اشخاص حقوقی و واحدهای صنفی در نظر گرفته شده است. 

این تفکیک در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بر اساس تعریف قانونی، اشخاص غیرتجاری عمدتاً اشخاص حقیقی دارای شماره ملی یا شماره اختصاصی اتباع خارجی هستند که مصرف‌کننده نهایی محسوب می‌شوند، در حالی که اشخاصی که در قالب فعالیت اقتصادی مشمول نظام مالیاتی فعالیت می‌کنند، در چارچوب تعاریف قانون در گروه اشخاص تجاری قرار می‌گیرند. 

بنابراین کارپوشه غیرتجاری را باید در وهله نخست بستری برای ساماندهی اطلاعات اقتصادی اشخاص حقیقی دانست؛ بستری که با توسعه قانون و زیرساخت‌های اطلاعاتی، دامنه کاربرد آن در حال گسترش است.

از حساب بانکی تا ملک و خودرو؛ چه اطلاعاتی کنار هم قرار می‌گیرد؟

یکی از مهم‌ترین تحولات در این مسیر، حرکت از اطلاعات پراکنده به سمت ایجاد یک تصویر یکپارچه از وضعیت اقتصادی افراد است.

طبق توضیحات سخنگوی سازمان امور مالیاتی درباره «کارپوشه ایرانیان»، اطلاعاتی از جمله حساب‌های بانکی، اموال و دارایی‌ها، حقوق و سایر اطلاعات اقتصادی افراد در این بستر تجمیع می‌شود. به گفته او، هدف از این اقدام ایجاد تصویری جامع از وضعیت اقتصادی افراد است.

از سوی دیگر، قانون برای معاملات دارایی‌های مشخص نیز سازوکار صدور و انتقال صورتحساب‌های الکترونیکی به کارپوشه غیرتجاری را پیش‌بینی کرده است. در مقررات مربوط به استقرار این کارپوشه، اطلاعات مربوط به معاملاتی مانند نقل‌وانتقال املاک، خودرو، طلا و ارز باید از سوی مراجع و فعالان ذی‌ربط در قالب صورتحساب الکترونیکی ثبت شود و اطلاعات معامله به کارپوشه طرفین منتقل شود. 

به این ترتیب، کارپوشه غیرتجاری می‌تواند به نقطه اتصال چند دسته اطلاعات تبدیل شود؛ اطلاعاتی که پیش از این در پایگاه‌های مختلف بانک‌ها، سازمان ثبت، راهور، بازار سرمایه و سایر دستگاه‌ها قرار داشت.

هدف فقط دریافت مالیات نیست

اهمیت کارپوشه غیرتجاری صرفاً در محاسبه مالیات خلاصه نمی‌شود. زمانی که اطلاعات درآمد، دارایی و معاملات یک فرد در یک ساختار قابل پردازش قرار گیرد، امکان تحلیل ارتباط میان این اطلاعات نیز فراهم می‌شود.

برای نمونه، در صورتی که میزان درآمد اعلام‌شده یک فرد با سطح معاملات یا دارایی‌های ثبت‌شده او تفاوت قابل توجهی داشته باشد، چنین مغایرتی می‌تواند در فرآیندهای تحلیل ریسک مورد توجه قرار گیرد.

سازمان امور مالیاتی نیز طی سال‌های اخیر استفاده از داده و الگوریتم‌های هوشمند برای شناسایی مغایرت‌های مالیاتی را توسعه داده است. در نمونه‌هایی که اخیراً از سوی سازمان مطرح شده، گردش‌های مالی قابل توجه در حساب‌های غیرتجاری نیز در فرآیند پایش مورد توجه قرار گرفته است.

البته این موضوع به معنای آن نیست که هر گردش مالی در حساب غیرتجاری الزاماً درآمد مشمول مالیات محسوب می‌شود. اتفاقاً یکی از مسائل مهم در طراحی این نظام، تفکیک وجوه با ماهیت غیرتجاری از درآمد و فعالیت اقتصادی است.

یک چالش مهم؛ تشخیص درآمد از جابه‌جایی پول

با گسترش استفاده از اطلاعات بانکی، یکی از چالش‌های اصلی نظام مالیاتی، تشخیص ماهیت واقعی تراکنش‌هاست.

هر انتقال وجه الزاماً به معنای درآمد نیست؛ ممکن است مبلغی بابت قرض، ودیعه، بازپرداخت بدهی، انتقال بین حساب‌های شخص یا سایر روابط مالی غیرتجاری جابه‌جا شده باشد.

به همین دلیل، در مقررات مربوط به اشخاص غیرتجاری، سازوکارهایی برای ثبت، اصلاح یا ابطال صورتحساب‌های الکترونیکی و ایجاد تناظر میان صورتحساب‌ها و تراکنش‌های بانکی پیش‌بینی شده است. در مواردی نیز برای مبالغی که فرد مدعی غیرتجاری بودن آنهاست، امکان ارائه اسناد و مدارک در فرآیند رسیدگی در نظر گرفته شده است. 

این بخش از ماجرا اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرچه اطلاعات اقتصادی گسترده‌تر شود، کیفیت تفکیک «درآمد» از «گردش مالی» نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

اظهارنامه پیش‌فرض؛ مرحله بعدی استفاده از داده‌ها

یکی از نتایج مهم توسعه این زیرساخت‌ها، حرکت به سمت اظهارنامه‌های پیش‌فرض و محاسبات سیستمی است.

در این مدل، سازمان امور مالیاتی به جای آنکه تمام اطلاعات اقتصادی را از مؤدی مطالبه کند، بخشی از اطلاعات مورد نیاز را از پایگاه‌های داده دریافت و در محاسبات خود استفاده می‌کند. در فرآیندهای جدید مالیاتی نیز امکان تعدیل برخی تراکنش‌هایی که مؤدی آنها را غیرتجاری می‌داند پیش‌بینی شده است؛ هرچند در مواردی ارائه اسناد و مدارک برای اثبات ادعا ضروری خواهد بود.

در واقع، مسیر کلی از «اظهار اطلاعات توسط فرد» به سمت «تطبیق اظهار فرد با اطلاعات موجود در پایگاه‌های مختلف» حرکت می‌کند.

این تغییر می‌تواند فرآیند رسیدگی را نیز متحول کند؛ چرا که سازمان به جای بررسی یکسان همه افراد، می‌تواند بخشی از منابع خود را روی موارد دارای مغایرت یا ریسک بالاتر متمرکز کند.

اتصال مالیات به سایر سیاست‌های اقتصادی

یکی دیگر از ابعاد قابل توجه این تحول، امکان استفاده از اطلاعات اقتصادی در سیاست‌گذاری‌های فراتر از مالیات است.

وقتی اطلاعات اقتصادی افراد از منابع مختلف در یک ساختار تجمیع شود، این داده‌ها می‌تواند برای تحلیل وضعیت اقتصادی خانوارها و اجرای سیاست‌های حمایتی و توزیعی نیز مورد استفاده قرار گیرد. سخنگوی سازمان امور مالیاتی نیز درباره کارپوشه ایرانیان اعلام کرده که هدف، ایجاد تصویر جامع اقتصادی از افراد است و بخشی از اطلاعات مورد نیاز برای تکمیل این تصویر همچنان در حال اتصال به سامانه است. 

در این نقطه، کارپوشه غیرتجاری از یک ابزار صرفاً مالیاتی فاصله می‌گیرد و به بخشی از زیرساخت حکمرانی اقتصادی داده‌محور تبدیل می‌شود.

قانون مالیات بر سوداگری، کارپوشه را وارد مرحله تازه‌ای کرد

اجرای قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی نیز اهمیت کارپوشه غیرتجاری را افزایش داده است.

قانون جدید برای اشخاص غیرتجاری، مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال برخی دارایی‌ها از جمله املاک، خودروهای سواری شخصی، طلا، ارز و برخی رمزدارایی‌ها را در نظر گرفته و برای ثبت اطلاعات این معاملات، به زیرساخت سامانه مؤدیان و کارپوشه غیرتجاری متکی شده است. 

در این چارچوب، کارپوشه غیرتجاری می‌تواند سابقه خرید و فروش برخی دارایی‌ها را نیز در کنار سایر اطلاعات اقتصادی فرد قرار دهد. قانون همچنین برای درآمدها و معاملات اشخاص غیرتجاری، سازوکارهایی را برای ثبت صورتحساب و تعیین مالیات بر اساس اطلاعات موجود در سامانه پیش‌بینی کرده است. 

بنابراین اهمیت این کارپوشه با اجرای مقررات مالیات بر سوداگری، از یک پروژه سامانه‌ای فراتر رفته و به یکی از اجزای زیرساخت اجرای قوانین جدید مالیاتی تبدیل شده است.

کارپوشه ایرانیان؛ مسیر حرکت به سمت یک تصویر واحد

در حال حاضر چند عنوان و ساختار در حوزه اطلاعات اقتصادی افراد وجود دارد؛ از کارپوشه سامانه مؤدیان گرفته تا کارپوشه تجاری و غیرتجاری و «کارپوشه ایرانیان».

سخنگوی سازمان امور مالیاتی گفته است این کارپوشه‌ها در آینده قرار است به سمت ادغام و ایجاد ماهیتی واحد حرکت کنند. به گفته وی، بخشی از کارپوشه ایرانیان تکمیل شده و برخی اطلاعات اقتصادی افراد در آن قابل مشاهده است، اما برای بهره‌برداری کامل، اتصال داده‌های بیشتری همچنان در حال انجام است.

این موضوع نشان می‌دهد پروژه اصلی را نباید صرفاً راه‌اندازی یک سامانه جدید دانست؛ بلکه مسئله اصلی، اتصال پایگاه‌های داده مختلف و ایجاد امکان استفاده منسجم از اطلاعات اقتصادی است.

از «اطلاعات پراکنده» تا «تصویر اقتصادی فرد»

در نهایت، آنچه در کارپوشه غیرتجاری و ساختارهای مرتبط با آن در حال شکل‌گیری است، تغییر در شیوه مواجهه نظام مالیاتی با اطلاعات اقتصادی افراد است.

در مدل سنتی، اطلاعات درآمد و دارایی افراد در پایگاه‌های مختلف و با درجات متفاوتی از دسترسی و اتصال قرار داشت. در مدل جدید، هدف آن است که اطلاعات اقتصادی از منابع متعدد جمع‌آوری، تطبیق و در یک ساختار قابل تحلیل قرار گیرد.

موفقیت این مسیر اما صرفاً به حجم اطلاعات وابسته نیست. کیفیت داده‌ها، به‌روز بودن آنها، امکان اصلاح خطا، تفکیک دقیق درآمد از تراکنش‌های غیرتجاری، امنیت اطلاعات و تعیین سازوکار روشن برای اعتراض مؤدیان، از جمله عواملی هستند که بر کارآمدی این ساختار اثر می‌گذارند.

به این ترتیب، «کارپوشه افراد غیرتجاری» را می‌توان یکی از حلقه‌های اصلی حرکت نظام مالیاتی ایران از مالیات‌ستانی مبتنی بر اظهار و اسناد پراکنده به سمت نظامی دانست که در آن، تصویر اقتصادی افراد از مجموعه‌ای از داده‌های به‌هم‌پیوسته ساخته می‌شود؛ تصویری که قرار است هم در تشخیص مالیات و هم در اجرای برخی سیاست‌های اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد./ تسنیم