هدف‌گذاری تولید ۹.۵ میلیون تن سبزی و صیفی / آیا منابع آب پاسخگوست؟

به گزارش اقتصاد معاصر؛ وزارت جهاد کشاورزی اخیرا برای برنامه‌های کشت زمستانه و بهاره سال زراعی 1405 تا 1406، اعلام کرده که در آن تولید 9.5 میلیون تن محصولات سبزی و صیفی را هدف‌گذاری شده است.

برنامه‌ای که قرار است با توجه به ظرفیت منابع آبی، شرایط اقلیمی استان‌ها، توان تولیدی مناطق و نیاز بازار تنظیم شود.

محمد فرید سپری، مدیرکل دفتر سبزی و صیفی وزارت جهاد کشاورزی، در تشریح برنامه این وزارتخانه اعلام کرد که تعیین سطح زیرکشت و میزان تولید این محصولات بر مبنای مطالعات تخصصی و متناسب با نیاز کشور، محدودیت‌های آبی و توان اکولوژیکی مناطق مختلف انجام می‌شود.

وی با تأکید بر نقش الگوی کشت در تولید پایدار محصولات کشاورزی اظهار کرد: میزان نیاز آبی گیاهان، بهره‌وری مصرف آب، شرایط تولید و نیاز بازار باید به‌صورت هم‌زمان در برنامه‌ریزی تولید مورد توجه قرار گیرد.

بنابراین گزارش، هدف‌گذاری 9.5 میلیون تنی، به‌تنهایی تصویر کاملی از وضعیت تولید سبزی و صیفی در سال زراعی پیش‌رو ارائه نمی‌دهد.

برای ارزیابی دقیق‌تر این برنامه، لازم است سهم هر محصول از تولید پیش‌بینی‌شده، سطح زیرکشت هر محصول در استان‌ها و میزان تولید مورد انتظار در هر منطقه مشخص باشد. این اطلاعات به روشن‌شدن نحوه توزیع برنامه تولید و امکان مقایسه هدف‌گذاری با عملکرد واقعی در پایان فصل برداشت کمک می‌کند.

در متن اعلام‌شده وزارت جهاد کشاورزی، رقم 9.5 میلیون تن برای مجموع برنامه‌های زمستانه و بهاره ذکر شده، اما تفکیک این هدف به محصولات و استان‌های مختلف ارائه نشده است.

سبزی و صیفی کم‌آب‌بر؛ ملاک، بهره‌وری واقعی آب است

مدیرکل دفتر سبزی و صیفی وزارت جهاد کشاورزی با استناد به مطالعات مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور اعلام کرد که محصولات سبزی و صیفی در مجموع در گروه محصولات کم‌آب‌بر زراعی و باغی قرار می‌گیرند.

به گفته سپری، در مطالعات مربوط به نیاز آبی محصولات کشاورزی، شاخص‌هایی همچون نیاز آبی خالص گیاه، نیاز آب آبیاری، میزان آب مصرفی و آب مجازی مورد توجه قرار گرفته است.

وی همچنین ظرفیت اقتصادی این محصولات را از نظر ارزش صادراتی نسبت به آب مجازی مصرف‌شده قابل توجه دانست.

پیشنهاداتی به وزارت جهاد کشاورزی برای افزایش بهره وری و مدیریت مصرف آب

 بنابر گزارش خبرگزاری تسنیم، با این حال، برای ارزیابی اثر یک برنامه تولید بر منابع آب، صرف قرارگرفتن یک گروه محصول در دسته محصولات کم‌آب‌بر کافی نیست؛ بلکه باید نوع محصول، محل کشت، روش آبیاری و میزان تولید به ازای آب مصرف‌شده نیز بررسی شود.

پژوهشی که در اوت 2026 در نشریه علمی Scientific Reports منتشر شده و روند مصرف آب در تولید محصولات راهبردی ایران را طی سال‌های 2009 تا 2022 بررسی کرده است، تفاوت‌های منطقه‌ای در الگوی مصرف آب را نشان می‌دهد.

این مطالعه با تفکیک آب سبز، ناشی از بارش، از آب آبی، تأمین‌شده از منابع سطحی و زیرزمینی، بر اهمیت تفاوت‌های اقلیمی و مدیریت منابع آب در مناطق مختلف تأکید دارد که لازم است که این دقت در طرح های وزارت جهاد کشاورزی ایران نیز دیده شود.

بنابراین گزارش، یکی از شاخص‌های مهم برای سنجش عملکرد این برنامه، میزان آب مصرف‌شده به ازای هر تن محصول است. مقایسه این شاخص در مناطق مختلف، در کنار عملکرد تولید در واحد سطح، می‌تواند نشان دهد افزایش تولید تا چه اندازه با بهبود بهره‌وری آب همراه بوده است.

همچنین انتشار آمار تفکیکی سطح زیرکشت، تولید پیش‌بینی‌شده و محقق‌شده و سهم منابع مختلف تأمین آب در هر استان، امکان ارزیابی دقیق‌تری از میزان انطباق برنامه با ظرفیت‌های آبی کشور را فراهم می‌کند.این شاخص‌ها پیشنهادهایی برای ارزیابی برنامه هستند و در متن اعلام وزارت جهاد کشاورزی به‌عنوان تعهدات اجرایی مشخص معرفی نشده‌اند.

صادرات سبزی و صیفی در کنار تأمین نیاز داخلی

سپری با اشاره به خودکفایی کشور در گروه محصولات سبزی و صیفی، توسعه صادرات هدفمند و مبتنی بر برنامه‌ریزی و آمار دقیق را از ظرفیت‌های این بخش دانست و تأکید کرد که چنین رویکردی می‌تواند به رونق تولید، افزایش درآمد کشاورزان و گسترش بازار محصولات ایرانی کمک کند.

پیشنهاداتی به وزارت جهاد کشاورزی برای تنظیم بازار صیفی‌جات

بنا بر گزارش تسنیم، میزان موفقیت برنامه تنها با تحقق تناژ پیش‌بینی‌شده سنجیده نمی‌شود؛ بلکه چگونگی انطباق عرضه با نیاز بازار داخلی و ظرفیت صادرات نیز اهمیت دارد.

برنامه‌ریزی هماهنگ میان تولید و بازار می‌تواند مبنایی برای تصمیم‌گیری درباره سطح کشت و مسیر عرضه محصولات باشد. با این حال، بدون ارائه آمار مربوط به نیاز بازار، حجم صادرات پیش‌بینی‌شده و سهم هر محصول، نمی‌توان درباره میزان اثرگذاری برنامه بر تعادل بازار یا درآمد کشاورزان قضاوت قطعی کرد.

تجربه های گذشته نشان داده که در بسیاری از موارد ممنوعیت و محدودیت یا صدور مجوز های صادراتی آنی و با فشار تولید کنندگان و صادر کنندگان درباره ضرر و زیان آنها یا فشار افکار عمومی در باره افزایش قیمت‌ها در بازار داخلی بوده و عملا برنامه ریزی دقیقی را برای تنظیم بازار سبزی و صیفی‌جات مشاهده نشده و به اصطلاح احساسی و بی برنامه بوده است.

در مجموع، هدف‌گذاری تولید 9.5 میلیون تن سبزی و صیفی، چارچوبی برای برنامه‌ریزی تولید در دو فصل زمستانه و بهاره سال زراعی جاری ترسیم می‌کند. ارزیابی نهایی این برنامه به میزان تحقق تولید، انطباق سطح کشت با ظرفیت منابع آب و انتشار داده‌های قابل مقایسه درباره عملکرد محصولات در استان‌های مختلف وابسته است./تسنیم