صنعت برق ایران زیر نور خورشید؛ ظرفیت تولید برق پاک در دو سال ۸ برابر شد
به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در شرایطی که ناترازی برق و افزایش تقاضای انرژی به یکی از مهمترین چالشهای اقتصاد ایران تبدیل شده، توسعه انرژی خورشیدی به یکی از مسیرهای جدی کشور برای تقویت امنیت انرژی و متنوعسازی سبد تولید برق تبدیل شده است. آمارهای رسمی نشان میدهد ظرفیت نیروگاههای خورشیدی ایران تا پایان مهرماه ۱۴۰۵ به بیش از ۵ هزار و ۷۳۹ مگاوات رسیده؛ رقمی که در مقایسه با ظرفیت حدود ۷۰۰ مگاواتی دو سال قبل، از رشدی بیش از هشت برابری حکایت دارد. این تحول در شرایطی رقم خورده که توسعه نیروگاههای خورشیدی از یک برنامه بلندمدت و مبتنی بر ظرفیتهای بالقوه، به پروژههایی با مقیاس بزرگ و قابلیت بهرهبرداری در شبکه برق کشور تبدیل شده است.
بر اساس آخرین آمار منتشرشده از سوی وزارت نیرو، مجموع ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر و پاک کشور تا پایان مهرماه امسال به ۶ هزار و ۲۷۱.۶ مگاوات رسیده است. از این میزان، ۵ هزار و ۷۳۹.۳۴ مگاوات به نیروگاههای خورشیدی اختصاص دارد؛ به این ترتیب، انرژی خورشیدی با سهمی نزدیک به ۹۱.۵ درصد، اصلیترین بخش سبد ظرفیت تجدیدپذیر کشور را تشکیل میدهد. در کنار نیروگاههای خورشیدی، ظرفیت نیروگاههای بادی ایران به ۳۷۱.۶ مگاوات، نیروگاههای برقآبی کوچک به ۱۱۲.۸ مگاوات، توربینهای انبساطی به ۲۵.۶ مگاوات و نیروگاههای زیستتوده به ۲۲.۱۳ مگاوات رسیده است. این ترکیب نشان میدهد توسعه انرژیهای پاک در ایران فقط به یک فناوری محدود نمانده، هرچند خورشید در حال حاضر موتور اصلی این تحول محسوب میشود.
رشد هشتبرابری ظرفیت خورشیدی در دو سال
یکی از مهمترین ویژگیهای توسعه انرژی خورشیدی در ایران، سرعت افزایش ظرفیت نصبشده در سالهای اخیر است. ظرفیت خورشیدی کشور که حدود دو سال قبل نزدیک به ۷۰۰ مگاوات برآورد میشد، اکنون از ۵.۷ گیگاوات عبور کرده است. مقایسه این دو رقم نشان میدهد ظرفیت تولید برق خورشیدی کشور در این دوره بیش از ۸ برابر شده و حدود ۵ گیگاوات ظرفیت جدید به این بخش افزوده شده است.
اگر این افزایش را در یک بازه دوساله محاسبه کنیم، بهطور متوسط سالانه بیش از ۲.۵ گیگاوات ظرفیت خورشیدی به کشور اضافه شده؛ سرعتی که از تغییر مقیاس برنامههای اجرایی و ورود سرمایهگذاریهای جدید به صنعت برق خورشیدی حکایت دارد.
همچنین بررسی آمار وزارت نیرو نشان میدهد توسعه این صنعت فقط به احداث نیروگاههای بزرگ محدود نبوده است. تا پایان مهرماه ۱۴۰۵، یکهزار و ۴۰۸ نیروگاه خورشیدی در مقیاس متوسط و بزرگ و ۵۱ هزار و ۹۱ سامانه انشعابی در کشور به ثبت رسیده است. وجود بیش از ۵۱ هزار سامانه انشعابی، بیانگر گسترش تدریجی تولید برق خورشیدی در مقیاس خانگی، تجاری و محلی است؛ مدلی که میتواند بخشی از تولید برق را به نزدیکی محل مصرف منتقل کند و از فشار بر شبکه سراسری بکاهد.
عبور از توسعه نیروگاه به ایجاد صنعت خورشیدی
گسترش نیروگاههای خورشیدی در ایران به تدریج زمینه شکلگیری یک بازار صنعتی گستردهتر را نیز فراهم کرده است. احداث هر نیروگاه خورشیدی فقط به تامین پنل محدود نمیشود و مجموعهای از تجهیزات شامل اینورتر، ترانسفورماتور، کابل، سازههای نصب، تابلوهای برق، تجهیزات کنترلی و سامانههای پایش و نگهداری را در بر میگیرد. افزایش تعداد پروژهها و بزرگتر شدن مقیاس سرمایهگذاری، تقاضای قابل توجهی برای این تجهیزات ایجاد میکند؛ تقاضایی که میتواند به توسعه تولید داخلی، افزایش فعالیت شرکتهای مهندسی و پیمانکاری و ایجاد فرصتهای شغلی در بخشهای مختلف زنجیره انرژی منجر شود.
در همین راستا، برنامههایی برای تقویت تولید داخلی پنل و اینورتر خورشیدی در کشور دنبال شده است؛ از جمله در شهریورماه ۱۴۰۵، یک مرکز تولید صنعتی اینورتر خورشیدی با توان تولید تجهیزات در محدوده تقریبی ۱۲۵ تا ۵۱۰ کیلووات افتتاح شد. همچنین برنامه تولید حدود یک گیگاوات اینورتر خورشیدی متصل به شبکه و هیبریدی با مشارکت مجموعهای از شرکتهای فناوری داخلی مطرح شده است.
این تحولات از آن جهت اهمیت دارد که ایران میتواند به تدریج از واردکننده صرف تجهیزات به تولیدکننده بخشی از فناوریها و قطعات موردنیاز صنعت خورشیدی تبدیل شود. البته در برخی بخشها به ویژه سلولهای خورشیدی و قطعات پیشرفته الکترونیکی، همچنان وابستگی به زنجیره تامین خارجی وجود دارد و تکمیل بومیسازی نیازمند سرمایهگذاری و انتقال فناوری بیشتر است.
واردات تجهیزات و تامین مالی؛ دو موتور رشد خورشیدی
شتاب اخیر توسعه انرژی خورشیدی بدون فراهم شدن امکان تامین تجهیزات و منابع مالی قابل تصور نبود. دسترسی به پنلها و تجهیزات وارداتی، به ویژه محصولات تولیدکنندگان چینی در کنار اصلاح برخی مقررات و ایجاد مسیرهای جدید برای سرمایهگذاری، از عوامل موثر در افزایش سرعت اجرای پروژهها بوده است.
در بخش تامین مالی نیز صندوق توسعه ملی به یکی از منابع مهم پشتیبانی از طرحهای خورشیدی تبدیل شده است. بر اساس گزارش منتشرشده در بازار انرژی ایران در مهرماه ۱۴۰۵، نزدیک به یک میلیارد دلار از منابع ارزی صندوق توسعه ملی برای پشتیبانی از پروژههای خورشیدی اختصاص یافته یا در چارچوب برنامه تامین مالی این بخش قرار گرفته است. چنین منابعی میتواند امکان اجرای پروژههای بزرگتر و افزایش مشارکت سرمایهگذاران خصوصی را فراهم کند.
از سوی دیگر، توسعه بازار برق و امکان فروش برق تولیدی از طریق سازوکارهایی مانند بورس انرژی و قراردادهای مستقیم با مصرفکنندگان صنعتی، زمینه متنوعتری برای بازگشت سرمایه ایجاد کرده است. این موضوع بهخصوص برای صنایعی که با محدودیت تامین برق مواجه هستند اهمیت دارد؛ زیرا احداث نیروگاه اختصاصی خورشیدی میتواند بخشی از ریسک توقف تولید در زمان محدودیت برق را کاهش دهد.
بحران انرژی، فرصت تازهای برای خورشیدی ایران
افزایش مصرف برق، محدودیت تامین سوخت نیروگاههای حرارتی در برخی دورهها و رشد تقاضای صنایع، اهمیت تنوعبخشی به منابع تولید برق را دوچندان کرده است. در چنین شرایطی، انرژی خورشیدی به دلیل زمان احداث نسبتا کوتاه، امکان توسعه در مقیاسهای مختلف و برخورداری ایران از مناطق دارای تابش مناسب، یکی از گزینههای مهم برای تقویت ظرفیت تولید برق محسوب میشود.
گسترش نیروگاههای خورشیدی میتواند بخشی از مصرف گاز طبیعی در نیروگاههای حرارتی را آزاد کند و امکان تخصیص این سوخت به بخش خانگی، صنایع و سایر مصارف اقتصادی را افزایش دهد. همچنین این نیروگاهها در مقایسه با نیروگاههای حرارتی به آب بسیار کمتری برای تولید برق نیاز دارند؛ موضوعی که در شرایط محدودیت منابع آبی کشور از اهمیت ویژهای برخوردار است. از سوی دیگر توسعه سامانههای خورشیدی پشتبامی و نیروگاههای نزدیک به مراکز مصرف میتواند فشار بر خطوط انتقال را در برخی مناطق کاهش دهد و مشارکت خانوارها و واحدهای اقتصادی را در تولید برق افزایش دهد.
ذخیرهسازی؛ حلقه بعدی توسعه انرژی خورشیدی
با افزایش ظرفیت نیروگاههای خورشیدی، توسعه زیرساختهای ذخیرهسازی و مدیریت شبکه نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. تولید برق خورشیدی در طول روز متمرکز است، در حالی که مصرف برق در تمام ساعات شبانه روز ادامه دارد. به همین دلیل، استفاده از باتریهای ذخیرهساز، نیروگاههای برقآبی تلمبهذخیرهای و سامانههای مدیریت هوشمند مصرف میتواند بهرهبرداری از ظرفیت ایجاد شده را بهبود دهد.
در همین زمینه، برای حدود ۵۰۰ مگاوات ظرفیت ذخیرهسازی باتری در کنار برنامههای توسعه تجدیدپذیر کشور مجوزهایی صادر شده است؛ هرچند این رقم در مقایسه با ظرفیت چندگیگاواتی خورشیدی هنوز محدود است اما نشان میدهد برنامه توسعه انرژی پاک به تدریج از احداث نیروگاه فراتر رفته و موضوع پایداری تولید و مدیریت برق را نیز در بر گرفته است.
هدفگذاری ۲۵ گیگاواتی؛ افق تازه صنعت خورشیدی
با توجه به ظرفیت فعلی حدود ۵.۷۴ گیگاواتی نیروگاههای خورشیدی، رسیدن به سطح ۲۵ گیگاوات در افق دهساله میتواند یکی از اهداف قابل بررسی برای صنعت برق ایران باشد. تحقق چنین هدفی به معنای افزودن حدود ۱۹.۳ گیگاوات ظرفیت جدید در ده سال آینده و توسعه متوسط سالانه نزدیک به ۱.۹۳ گیگاوات است. این هدف از نظر فنی دور از دسترس نیست؛ به ویژه آنکه ایران در دو سال گذشته توانسته ظرفیت خورشیدی خود را از حدود ۷۰۰ مگاوات به بیش از ۵.۷ گیگاوات برساند. با این حال تداوم چنین روندی به تامین مالی پایدار، دسترسی به تجهیزات، توسعه خطوط انتقال، افزایش ظرفیت ذخیرهسازی و ایجاد سازوکارهای مطمئن خرید برق وابسته است.
در صورت تحقق این هدف، ظرفیت خورشیدی ایران به حدود یکچهارم ظرفیت اسمی فعلی شبکه برق کشور نزدیک خواهد شد؛ البته با افزایش ظرفیت کل شبکه در سالهای آینده، سهم نهایی خورشیدی از کل ظرفیت نیز به میزان توسعه سایر نیروگاهها بستگی خواهد داشت.
در مجموع، رشد بیش از هشت برابری ظرفیت خورشیدی در دو سال، عبور ظرفیت تجدیدپذیر کشور از ۶.۲ گیگاوات و ثبت بیش از ۵۱ هزار سامانه انشعابی، نشان میدهد انرژی خورشیدی در ایران از مرحله طرح و برنامه عبور کرده و به یکی از محورهای عملی توسعه صنعت برق تبدیل شده است. اهمیت این روند فقط در افزایش چند هزار مگاوات ظرفیت تولید خلاصه نمیشود؛ بلکه کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، آزادسازی بخشی از منابع گاز، تقویت امنیت انرژی، ایجاد بازار جدید تجهیزات و توسعه توان صنعتی کشور را نیز در بر میگیرد. به این ترتیب خورشید میتواند در سالهای آینده علاوه بر تامین بخشی از برق موردنیاز ایران، به یکی از پایههای مهم تنوعبخشی به اقتصاد انرژی و تقویت توان تولید داخلی تبدیل شود.