چالش‌های وابستگی به واردات دانه‌های روغنی/ دولت فکری برای قیمت روغن کند

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ دانه‌های روغنی همواره یکی از نیازهای اساسی مردم محسوب شده اما تاکنون اقدام جدی نسبت به خودکفا شدن در تولید این محصولات انجام نگرفته است.

 وزارت جهاد کشاورزی در سال ۱۳۹۴، طی برنامه‌ای ۱۰ ساله، خوداتکایی در تولید ۸ محصول اساسی (برنج، جو، گندم، حبوبات، پنبه، چغندر قند، ذرت و دانه‌های روغنی) را در دستور کار قرار داد که بر همین اساس، خودکفایی ۷۰ درصدی در تولید دانه‌های روغنی تا افق سال ۱۴۰۴ هدف‌گذاری شده بود.

از سوی دیگر بر اساس برنامه هفتم پیشرفت، معین شده که خودکفایی در تولید دانه‌های روغنی تا پایان این برنامه، به ۴۰ درصد برسد. این هدف‌گذاری‌ها در حالی بوده که بر اساس گزارش‌های اعلامی از سوی متولیان امر، طی سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۰، طرح خودکفایی در تولید روغن فقط ۱۰ درصد رشد داشت و از ۶ درصد در سال ۹۴ به ۱۶ درصد در سال ۱۴۰۰ رسید. از سویی دیگر به دلیل عدم حمایت‌های لازم از این بخش طی سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، ضریب خوداتکایی به ۱۰ درصد کاهش یافت. 

وابستگی ۹۰ درصدی به واردات دانه‌های روغنی 

بررسی‌ها نشان می‌دهد که کشور، سالانه بین ۱.۵ تا ۱.۶ میلیون تن روغن نیاز دارد. روغن مورد استفاده کشور از محصولاتی موسوم به دانه‌های روغنی همچون دانه کلزا، سویا، گلرنگ و... به دست می‌آید. 

بر اساس آمارهای موجود، سهم دانه‌های کلزا و سویا در تولید روغن کشور نسبت به سایر دانه‌های روغنی بیشتر است، به طوری که در سال زراعی گذشته تقریبا ۲۷۰ هزار تن دانه کلزا، ۴۰ هزار تن دانه سویا و ۱۰ هزار تن از سایر دانه‌های روغنی تولید شد.

برای فهم دقیق‌تر میزان تولید روغن در داخل کشور، می‌توان میزان تولید دانه‌ها را در عدد استحصال‌ آنها ضرب کرد تا این رقم مشخص‌ شود، به طوری که عدد استحصال کلزا ۳۷ درصد و عدد استحصال سویا نیز ۱۹ درصد است. در واقع اگر از همه ۲۷۰ هزار تن کلزا تولید شده بخواهیم روغن تولید کنیم، باید این میزان تولید در ۳۷ درصد ضرب شود که عددی معادل ۹۹ هزار و ۹۰۰ تن به دست می‌آید. همچنین اگر میزان تولید سویا (۴۰ هزار تن) را ضربدر ۱۹ درصد استحصال کنید، عددی معادل ۷ هزار و ۶۰۰ تن به دست می‌آید. به زبان ساده‌تر از این میزان تولید کلزا و سویا در کشور، به ترتیب  تقریبا ۱۰۰ هزار تن و ۸ هزار تن روغن خام به دست می‌آید.

میزان واردات دانه‌های روغنی 

از همین‌رو برای تامین نیاز داخلی کشور، دولت مجبور به واردات دانه‌های روغنی است. این در حالی بوده که اولویت واردات دانه‌های روغنی با دانه سویا بوده و حدود ۹۸ درصد واردات دانه‌ها، به این محصول اختصاص دارد. پس از این محصول، دانه‌های روغنی آفتابگردان، کلزا و ذرت در اولویت‌ واردات خواهند بود.

بر اساس آمار گمرک ایران، میزان واردات دانه‌های روغنی در ۶ ماهه نخست سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته، در اکثر موارد کاهش داشته است. سویا به عنوان اولویت‌دارترین محصول وارداتی در بین دانه‌های روغنی، طی ۶ ماهه نخست سال گذشته از لحاظ وزنی ۱،۴۳۰،۵۷۷ تن و از لحاظ ارزش ۱،۰۴۲،۲۸۹ دلار بوده، در حالی که در در مدت مشابه امسال، از لحاظ وزنی با ۱۱ درصد کاهش به ۱،۲۷۱،۷۹۶ تن و از لحاظ ارزش با ۲۶ درصد کاهش به ۷۷۵،۱۴۵ دلار رسید.

میزان واردات دانه کلزا نیز در همین مدت در سال ۱۴۰۲ از لحاظ وزنی ۸،۳۱۷ تن و از لحاظ ارزش ۵،۰۳۸ دلار بوده که در ۶ ماهه ابتدایی امسال به ترتیب با ۸۸ و ۸۹ درصد کاهش، به ۱،۰۱۴ تن و ۵۷۲ دلار رسید.

همچنین در ۶ ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۲، میزان ۷۱۰ تن به ارزش ۲،۰۰۸ دلار پنبه دانه وارد کشور شد که طی همین مدت در سال جاری، با ۷۷ درصد کاهش در وزن و ۷۴ درصد کاهش در ارزش روبه‌رو شد، به طوری که از لحاظ وزنی به ۱۶۶ تن و از لحاظ ارزش به ۵۲۵ دلار رسید.

برخلاف این سه محصول، دانه کنجد در ۶ ماهه ابتدایی امسال از لحاظ وزنی ۲۷،۶۶۲ تن و از لحاظ ارزش ۵۰،۷۸۵ دلار بود که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، به ترتیب با ۳۱ و ۳۳ درصد رشد روبه‌رو بود.

این در حالی بوده که نه در ۶ ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۲ و نه در ۶ ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۳، دانه آفتابگردان و دانه گلرنگ وارد کشور نشده است. 

میزان واردات روغن خام 

با توجه به نیازی که کشور برای تامین روغن خام دارد، علاوه‌بر واردات دانه‌های روغنی، روغن خام نیز وارد کشور می‌شود، به طوری که بر اساس آمار گمرک ایران، طی ۷ ماهه امسال، ۷۴۵،۸۸۶ هزار تن روغن خام به ارزش ۷۴۹،۶۶۸،۲۱۱ دلار وارد کشور شده است. البته این میزان نسبت به مدت مشابه سال گذشته به ترتیب ۳۳ و ۷ درصد کاهش داشته است.

بر اساس همین آمار، میزان واردات روغن خام آفتابگردان طی ۷ ماهه سال ۱۴۰۲ از لحاظ ارزش ۵۸۶،۳۵۵ تن و از لحاظ ارزش ۹۱۰،۶۹۴،۵۷۱ دلار بود. این میزان در ۷ ماهه امسال از لحاظ ارزش با ۱۳ درصد کاهش به ۵۱۰،۶۵۸ تن و از لحاظ ارزش با کاهش ۴۴ درصدی به ۵۰۸،۱۶۱،۶۰۸ دلار رسید.

میزان واردات روغن خام پالم نیز در سال گذشته تقریبا ۲۵۴ هزار تن به ارزش ۳۲۷.۸ میلیون دلار بود که در مدت مشابه امسال با کاهش ۱۳ درصدی در وزن و ۳۳ درصدی در ارزش روبه‌رو شد. در همین مدت نیز در سال ۱۴۰۲، تقریبا ۲۳۵ هزار تن روغن خام سویا به ارزش ۴۴۷ میلیون دلار وارد کشور شد که در مدت مشابه امسال به ترتیب با ۹۸ و ۹۹ درصد کاهش، به ۴ هزار تن به ارزش ۴ میلیون دلار رسید.

همچنین روغن خام ذرت در مدت ۷ ماهه امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته، از لحاظ وزن ۷۶ درصد و از لحاظ ارزش ۷۸ درصد کاهش داشت. این مقایسه برای روغن خام زیتون به ترتیب ۸۳ و ۸۲ درصد و برای روغن خام کنجد نیز به ترتیب ۷۶ و ۶۱ درصد کاهش داشته است. 

واردات روغن خام نارگیل نیز در ۷ ماهه سال ۱۴۰۲ تقریبا ۲۰ تن به ارزش ۳۶ هزار دلار بوده که در مدت مشابه امسال با کاهش ۱۰۰ درصدی هم در وزن و هم در ارزش مواجه شد و میزان واردات آن به صفر رسید.

روغن کلزا نیز که در ۷ ماهه سال ۱۴۰۲ به میزان ۳۰ هزار تن به ارزش ۳۸ میلیون دلار وارد کشور شده بود، در مدت مشابه امسال با کاهش ۶۹ درصدی در وزن به ۹ هزار تن و با کاهش ۷۶ درصدی در ارزش به ۹ میلیون دلار رسید.

این کاهش حجم فاحش در واردات امسال نسبت به سال گذشته، به دلیل افزایش قیمت‌های جهانی در ماه‌های اخیر و خودتحریمی‌های دولت در تعیین قیمت‌های ارزی و ریالی و همچنین زمان ثبت سفارش، رخ داده است. 

آیا باید منتظر گرانی روغن در بازار باشیم؟ 

میزان واردات دانه‌های روغنی همچون کلزا مستلزم خرید تضمینی این محصول است. در واقع بر اساس توافقی که بین بخش خصوصی و دولتی انجام شده، بخش خصوصی متناسب با میزان کلزایی که از بازار داخل خریداری می‌کند، قادر به واردات خواهد بود. از همین‌رو بخش خصوصی با خرید هر کیلوگرم کلزای داخلی، مجوز واردات ۴۸ کیلوگرم دانه روغنی را دریافت خواهد کرد.

این در حالی بوده که برای تامین نیاز داخل، سالانه حدود ۳ میلیون تن دانه روغنی وارد کشور می‌شود. از سوی دیگر با توجه به سرمازدگی دانه‌های روغنی در کشورهایی مانند روسیه و اوکراین، قیمت روغن در بازار جهانی افزایش یافته و این امر بازار داخل را تحت‌الشعاع قرار خواهد داد.  

بررسی‌های میدانی از بازار نیز نشان می‌دهد که عرضه روغن به فروشگاه‌ها با کاهش مواجه شده، به طوری که قفسه انواع روغن خوراکی نسبت به سال گذشته خالی‌تر شده و در صورت عدم اهتمام دولت، با نزدیک شدن به ماه‌های انتهایی سال، این کاهش مشهودتر نیز خواهد شد. 

در همین راستا نیز رضا کنگری، رئیس اتحادیه صنف بنکداران مواد غذایی تهران می‌گوید: در حال حاضر عرضه روغن خوراکی محدود شده و مانند قبل فراوان نیست. این محدودیت، مسلما افزایش قیمت را به دنبال خواهد داشت. 

وی در گفت‌وگویی بیان کرده است: «هر چند هنوز هیچ دستوری مبنی بر افزایش قیمت روغن صادر نشده اما واحدهای تولیدی تخفیف‌های خود را حذف کرده‌اند. بر این اساس روغن از قیمت درج شده، ۱۴ درصد بالاتر عرضه می‌شود.»