رقابت ترکیه و صهیونیست‌ها برای غارت منابع آبی سوریه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ درگیری بر سر نفوذ اقتصادی و سیاسی در سوریه به یکی از برجسته‌ترین عرصه‌های رقابت بین قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شده و در این میان، ترکیه و اسرائیل نقش مهمی برای کنترل منابع آبی سوریه دارند. مشخصه حضور اسرائیل و ترکیه در سوریه، تمرکز بر یک هدف مشترک، یعنی سقوط رژیم اسد بود. با وجود هماهنگی تلاش‌ها بین دو طرف، آنچه اکنون در داخل سوریه اتفاق می‌افتد، درگیری مستقیم بین ترکیه و اسرائیل نیست، بلکه صرفا درگیری بر سر منافع است و در صورت تداوم رقابت، احتمالا به یک درگیری بزرگ‌تر نیز تبدیل شود. 

اگرچه بین ترکیه و اسرائیل هماهنگی وجود دارد اما این بدان معنا نیست که بین آن‌ها تضاد بر سر منافع وجود نداشته باشد. وضعیت سوریه به تدریج به عرصه‌ای برای کسب منافع تبدیل می‌شود، زیرا اسرائیل در نظر دارد تا روابط خود را با کردها تقویت و از کاهش نفوذ ایران در شمال شرق سوریه اطمینان حاصل کند، در مقابل هم ترکیه قصد دارد هرگونه حضور کردها را در منطقه از بین ببرد، زیرا کردها را تهدیدی برای امنیت ملی خود محسوب می‌کند. 

با این حال رقابت آشکاری بین دو طرف بر سر منابع نفت و گاز در مناطق شمال شرق سوریه مانند دیرالزور، الحسکه و قامیشلی وجود دارد که ترکیه به دنبال کنترل آن است. همچنین اسرائیل قصد دارد تا منابع آب شیرین در جنوب سوریه را تصاحب کند. همچنین ترکیه در نظر دارد از برخی مناطق استراتژیک مانند حلب که یک مرکز اقتصادی مهم در سوریه محسوب می‌شود، بهره‌مند شود. البته رقابت صهیونیست‌ها و ترک‌ها در سوریه به تحولات سیاسی منطقه‌ای و بین‌المللی وابسته خواهد بود و نیاز به پیگیری تحولات آتی با توجه به تغییرات سریع در منطقه دارد. 

درگیری بر سر آب در منطقه خاورمیانه محسوس است. در این میان اسرائیل و ترکیه قصد دارند تا منابع آبی استراتژیک را کنترل و امنیت آبی منطقه را تهدید کنند. این درگیری از آب فراتر رفته و ابعاد سیاسی، اقتصادی و راهبردی را هم در بر می‌گیرد. اسرائیل اخیرا توانسته تا حوضه رودخانه یرموک را که منبع اصلی تامین آب آشامیدنی در سوریه و اردن محسوب می‌شود، کنترل کند. ارتش اسرائیل با نفوذ به جنوب سوریه، کنترل سدهای ساخته شده روی رودخانه از جمله سد «الوحدت» را به دست گرفت که به تنهایی بیش از ۲۲۵ میلیون متر مکعب آب ذخیره می‌کند. این کنترل مردم سوریه و اردن را از سهم طبیعی خود یعنی سالانه ۲۰۰ میلیون متر مکعب آب محروم کرد. 

البته گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد که تل‌آویو اکنون ۴۰ درصد از منابع آبی مشترک سوریه و اردن را در اختیار دارد. این اقدام بخشی از گسترش اسرائیل در سرزمین‌های سوریه محسوب می‌شود. البته طرح تئودور هرتزل در سال ۱۸۷۳ شامل نیاز به کنترل منابع آبی از جمله رودخانه یرموک، رود اردن و کوه هرمون بود. بنابراین تلاش اسرائیل برای کنترل بر منابع آبی از زمان تاسیس رژیم صهیونیستی آغاز شده است. 

نگاهی به نقش ترکیه 

ترکیه نیز با ساختن تعداد زیادی سد بر روی رودخانه‌های دجله و فرات نقش مهمی در کاهش منابع آبی سوریه و همچنین عراق ایفا کرد. ترکیه ۱۴ سد بر روی رودخانه فرات و ۹ سد بر روی رود دجله ساخته و جالب اینکه، حمایت اسرائیل از ترکیه در ساخت این سدها واضح بود، زیرا اسرائیل علاوه بر حمایت سیاسی و نظامی از دولت ترکیه در مواجهه با چالش‌های منطقه‌ای، تخصص فنی و بودجه لازم را نیز ارائه کرد. هدف این حمایت اسرائیل کاهش سهم سوریه و عراق از آب بوده که وابستگی به اسرائیل برای تامین آب مورد نیاز خود را افزایش می‌دهد. 

کنترل اسرائیل و ترکیه بر منابع آب، بحران‌های معیشتی و اقتصادی در سوریه و عراق را تشدید کرده، زیرا بیش از ۵۰ درصد مردم سوریه به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند. تخریب زیرساخت‌های آبی در سوریه با حمایت غیرمستقیم قدرت‌های منطقه‌ای، مردم سوریه را با یک بحران بزرگ انسانی روبه‌رو کرده است. 

در این میان، اسرائیل همچنین قصد دارد از بحران آب به عنوان یک کارت فشار سیاسی استفاده و به جاه‌طلبی‌های خود برای گسترش به سمت آب‌های رود فرات و نیل بهره بگیرد. در واقع هدف همکاری اسرائیل و ترکیه دستیابی به هژمونی آبی در منطقه بوده که تهدیدی برای امنیت ملی کشورهای خاورمیانه است. 

بنابراین کارشناسان خواستار اقدام بین‌المللی برای مقابله با این چالش‌ها هستند و بر اهمیت توسعه استراتژی‌های آب پایدار و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای برای تضمین توزیع عادلانه آب تاکید دارند. امنیت آب جزء لاینفک امنیت ملی محسوب می‌شود و هرگونه تهدیدی برای آن مستلزم واکنش سریع و قاطع کشورهای عربی منطقه است. 

تشدید بحران 

قبل از سقوط دولت بشار اسد، وضعیت آبی سوریه نامطلوب بود. برای نمونه در می‌ ۲۰۲۱، جریان رودخانه فرات در شمال شرق سوریه به پایین‌ترین حد خود رسید و باعث بدترین خشکسالی از سال ۱۹۵۳ شد. از آنجایی که فرات منبع اصلی آب برای کشاورزی، مصرف خانگی و تولید برق در شمال و شرق سوریه است، بحران آب هر سه بخش حیاتی را تحت تاثیر قرار داد. 

بر اساس گزارش شورای آتلانتیک، کاهش چشمگیر ذخیره آب سدهای سوریه مانند تشرین و بعث در فرات، تولیدات کشاورزی در بیش از دویست هزار هکتار از زمین‌های آبی را تهدید می‌کند. کشاورزان محلی ۸۰ درصد از محصول خود را از دست داده‌اند و این امر موج جدیدی از مهاجرت در سوریه (از مناطق روستایی به شهرها)، ایجاد می‌کند. 

علاوه بر تولیدات کشاورزی، تامین آب آشامیدنی نیز در خطر است. آب آشامیدنی در سراسر کشور جیره‌بندی شده و مردم ناگزیر به استفاده از منابع آب ناسالم خواهند بود. از همین‌رو مجبور هستند تا خدمات گران‌قیمت حمل‌ونقل آب خصوصی را انتخاب کنند. کمبود آب سالم عواقب هشداردهنده‌ای نیز برای سلامت عمومی دارد. 

بر اساس تحقیقات، سه سد فرات حدود ۷۰ درصد برق مصرفی در سوریه را تامین می‌کند. در حال حاضر فقط چهار توربین از هشت توربین سد «طبقه» به دلیل کمبود آب فعال هستند. در نتیجه کمبود آب از ماه می‌ ۲۰۲۱، تاثیرات شدیدی بر مردم سوریه داشته است. به عنوان مثال برخی از محلات در شهر استان حسکه در شمال شرق و حومه دمشق فقط دو ساعت در روز برق دریافت می‌کنند. حتی بخش‌هایی از مرکز دمشق تا هجده ساعت در روز قطع برق را تجربه می‌کنند. 

بنابراین اقدامات ترکیه و اسرائیل می‌تواند بحران آبی سوریه را تشدید کند. از همین‌رو، جامعه بین‌المللی به طور فزاینده‌ای اقدامات اسرائیل در سوریه را مورد بررسی قرار داده و خواستار پاسخگویی بر اساس قوانین بین‌المللی است. منتقدان استدلال می‌کنند، آب که به عنوان یک حق اساسی بشر شناخته می‌شود و نباید در درگیری‌ها مورد استفاده قرار گیرد. براساس گزارش اخیر، اسرائیل ۴۰ درصد از آب سوریه را تصرف کرده و بنابراین قدرت‌های جهانی باید اقدامات اسرائیل را محکوم کنند و تل‌آویو را برای‌عدم کنترل سد الوحدت تحت فشار قرار دهند.