کشاورزی ارگانیک، حلقه گمشده امنیت غذایی و سلامت عمومی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در جهانی که نگرانی‌های زیست‌محیطی و سلامت عمومی در صدر اولویت‌ها قرار گرفته، کشاورزی ارگانیک به ‌عنوان یک راه‌حل پایدار مورد توجه قرار دارد. با این حال در ایران، با وجود سابقه طولانی در کشاورزی سنتی و تنوع اقلیمی، این شیوه هنوز جایگاه ثابت و گسترده‌ای پیدا نکرده است. مصرف سالانه بیش از ۲ میلیون تن کود شیمیایی و کاهش کیفیت خاک و منابع آبی، ضرورت بازنگری در روش‌های تولید را برجسته می‌کند. 

گفتنی است که بر اساس داده‌های موجود، کمتر از یک درصد از ۱۶ میلیون هکتار زمین کشاورزی ایران به روش ارگانیک مدیریت می‌شود. در حالی که در کشورهای پیش‌رو در حوزه کشاورزی مانند اتریش و سوئد، این رقم به ترتیب به ۲۵ و ۲۰ درصد می‌رسد. در مقابل، تقاضا برای محصولات ارگانیک در شهرهای بزرگ ایران رو به افزایش است. فروشگاه‌های تخصصی و سکوهای آنلاین فروش محصولات ارگانیک در سال‌های اخیر، رشد ۳۰ درصدی را تجربه کرده‌اند اما عرضه همچنان محدود است.

همچنین محصولاتی مانند زعفران، پسته و خرمای ارگانیک ایرانی، ظرفیت صادراتی بالایی دارند اما فقدان گواهینامه‌های معتبر بین‌المللی و ضعف در زنجیره تامین، مانع بهره‌برداری کامل از این فرصت شده است.

چالش‌های کلیدی 

به اعتقاد کارشناسان، یکی از کلیدی‌ترین چالش‌های این مساله، هزینه‌های تولید است. در واقع تولید ارگانیک نیازمند جایگزینی کودها و سموم شیمیایی با روش‌های طبیعی مانند کمپوست و کنترل بیولوژیک است که هزینه اولیه را تا ۴۰ درصد افزایش می‌دهد.

دومین چالش هم ضعف زیرساخت‌ها محسوب می‌شود. نبود سیستم استاندارد صدور گواهینامه ارگانیک و نظارت ضعیف، اعتماد مصرف‌کنندگان را کاهش داده است. از همین‌رو، با وجود ظرفیت صادراتی محصولات ارگانیک ایرانی اما این محصولات در بازارهای خارجی از جایگاه مطلوبی برخوردار نیستند. 

یکی دیگر از چالش‌هایی که کارشناسان بخش کشاورزی مطرح می‌کنند، عدم حمایت کافی است. در مقایسه با کشورهایی مانند ترکیه که یارانه‌های مستقیم به کشاورزان ارگانیک ارائه می‌دهد، حمایت دولتی در ایران پراکنده و ناکافی است. از همین‌رو یکی از مطالبات عمومی کشاورزان ایرانی از دولت، اهتمام به این بخش و حمایت از بخش کشاورزی است. 

همچنین، آگاهی پایین از دیگر چالش‌های کلیدی این مساله تلقی می‌شود، چراکه بسیاری از کشاورزان سنتی با مزایا و تکنیک‌های کشاورزی ارگانیک آشنا نیستند و آموزش‌های موجود محدود است.

فرصت‌ها و ضرورت‌ها 

تولید محصولات ارگانیک کشاورزی می‌تواند مزیت‌های بسیاری برای مصرف‌کنندگان داشته باشد. بهبود سلامت عمومی یکی از اصلی‌ترین مزیت‌های این محصولات است. در واقع در مقطع کنونی افزایش بیماری‌های مرتبط با باقی‌مانده سموم شیمیایی در مواد غذایی، نیاز به تولید محصولات سالم‌تر را برجسته می‌کند. 

یکی دیگر از ضرورت‌هایی که برای تولید این نوع محصولات وجود دارد، حفاظت از محیط‌زیست است. کشاورزی ارگانیک با کاهش مصرف آب (تا ۳۰ درصد در برخی محصولات) و بهبود کیفیت خاک می‌تواند به احیای منابع طبیعی کمک کند.

همچنین رقابتی بودن این محصولات در صادرات، از دیگر مزیت‌های کشت محصولات ارگانیک تلقی می‌شود. بازار جهانی محصولات ارگانیک در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار رسیده و ایران می‌تواند با تمرکز بر محصولاتی مانند زعفران ارگانیک، سهمی از این بازار را تصاحب کند.

گرایش موقتی یا نیاز استراتژیک؟ 

تحلیل داده‌ها و مشاهدات میدانی نشان می‌دهد کشاورزی ارگانیک در ایران در حال حاضر ترکیبی از هر دو است. از یک‌سو در میان قشر متوسط و بالای شهری، خرید محصولات ارگانیک به ‌عنوان یک انتخاب سبک زندگی و نماد آگاهی اجتماعی رواج یافته و از سوی دیگر، با توجه به بحران‌های زیست‌محیطی، کاهش منابع آبی و نیاز به امنیت غذایی پایدار، این شیوه می‌تواند بخشی از راهبرد بلندمدت کشاورزی کشور باشد. با این حال، بدون برنامه‌ریزی منسجم، خطر تبدیل شدن آن به یک روند موقتی و محدود به بازارهای لوکس وجود دارد.

پیشنهاد راهبردی؛ مدل ارگانیک منطقه‌ای 

کارشناسان بخش کشاورزی معتقدند که برای غلبه بر چالش‌ها و بهره‌برداری از فرصت‌ها، باید مدل «ارگانیک منطقه‌ای» در ایران پیاده‌سازی شود. این مدل بر تقویت تولید محصولات ارگانیک بومی هر منطقه با تکیه بر دانش سنتی و فناوری‌های کم‌هزینه تمرکز دارد. به‌ عنوان مثال در منطقه سیستان و بلوچستان باید کشت خرما و انار ارگانیک با استفاده از روش‌های سنتی آبیاری و کنترل آفات توسعه یابد. همچنین در منطقه شمال باید برنج سنتی با حداقل دخالت شیمیایی و ترویج آن به ‌عنوان محصول ارگانیک محلی انجام شود.

این رویکرد می‌تواند هزینه‌ها را کاهش داده، هویت کشاورزی مناطق را حفظ کند و با ایجاد تعاونی‌های محلی، اعتماد مصرف‌کنندگان را جلب نماید. 

گفتنی است که کشاورزی ارگانیک در ایران بیش از آنکه یک مد روز باشد، یک ظرفیت استراتژیک بوده که در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند به بهبود سلامت جامعه، حفاظت از محیط‌زیست و تقویت اقتصاد کشاورزی منجر شود. 

پشنهادهایی برای تحقق کشت ارگانیک 

برای تحقق این هدف، اقداماتی همچون تدوین نظام استاندارد ملی برای صدور گواهینامه ارگانیک و نظارت بر بازار، ارائه مشوق‌های مالی مانند یارانه و وام کم‌بهره به کشاورزان علاقه‌مند، توسعه برنامه‌های آموزشی برای کشاورزان با تمرکز بر تکنیک‌های ارگانیک کم‌هزینه و تبلیغات هدفمند برای افزایش آگاهی عمومی و ترویج مصرف محصولات ارگانیک محلی، لازم هستند. در نهایت، کشاورزی ارگانیک می‌تواند از یک انتخاب لوکس به یک ضرورت فراگیر تبدیل شود، به شرط آنکه از زمین تا سفره، زنجیره‌ای هوشمند و پایدار شکل گیرد.