چرا باید به «هوش مصنوعی» توجه کرد؟

به گزارش خبرنگار اقتصادمعاصر؛ پیشرفت در حوزه هوش مصنوعی، نیازمند پایش آماری دقیق و هدفمند است. از همین‌رو یکی از مواردی که می‌تواند برای این هدف مفید باشد، مقالات علمی این حوزه تلقی می‌شود. همچنین یکی دیگر از بهترین مسیرها برای این امر، بررسی یافته‌های علمی در قالب اسناد مختلف (عموما کتاب و شامل اندکی موارد دیگر) بوده که در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران موجود است. 

 
بررسی آمار‌ها نشان می‌دهد که حوالی سال ۱۳۷۵تعداد کتاب‌هایی که در این زمینه منتشر شده، انگشت‌شمار بوده است. سال ۱۳۸۷ نقطه عطفی بود که پس از آن تعداد کتب منتشر شده تا سال ۱۳۹۵ با نواخت حدودا «۵ سند در سال» افزایش پیدا کرد. از سال ۱۳۹۵ این کتب با نواخت حدود «۱۵ سند در سال» افزایش یافته و اکنون تعداد کتب هرسال حدود «۲۰۰ مورد در سال»، یعنی بیشتر از سال قبل تولید و منتشر می‌شود، به طوری‌ که این رقم در سال ۱۴۰۲، به ۳۲۲ رسیده بود اما تا ۲۶ شهریور سال ۱۴۰۳ رکورد ۲۶۴ مورد را ثبت کرده و به این ترتیب تا انتهای سال انتظار داریم، حداقل به رقم ۵۳۰ مورد یا بیشتر برسد. ضمن اینکه این عدد هرساله تقریبا دو برابر یا بیشتر خواهد شد. معنای این ارقام این است که هوش مصنوعی از سال ۱۴۰۰ به بعد، به‌سرعت به یک همه‌گیری تبدیل شده است.

بررسی بیانات رهبر انقلاب در موضوع هوش مصنوعی

قطعا رهبر معظم انقلاب تنها کسی نیست که در زمینه علوم شناختی و هوش مصنوعی اظهارنظر و تاکید کرده‌ است. فهرست بلندبالایی از رهبران دنیا در این زمینه وجود دارد اما شاید مهمترین و فراگیرترین ادبیات، مربوط به هنری کیسینجر باشد که بصورت منسجم در یک کتاب، آینده بشریت و هوش مصنوعی را شرح داده است.

اولین مطلبی که از رهبر معظم انقلاب در زمینه هوش مصنوعی منتشر شد، به سال ۱۳۹۷ بر می‌گردد که در جمع اعضای ستاد علوم شناختی (یعنی کانون دانشمندان و مسؤولان این حوزه) بود. این در حالی است که در سال ۱۳۹۶ تعداد اسناد منتشره در زمینه هوش مصنوعی تنها ۳۴ مورد بوده که از جهت کمی، حدود یک‌پانزدهم حجم حال‌ حاضر است. بنابراین بیانات ایشان در زمانی منتشر شده که خیزش و موج همه‌گیری هوش مصنوعی به ایران وارد نشده است. مطالبی که در این زمینه، در بیانات سال ۱۳۹۷ ایشان وجود دارد، بسیار کلیدی و قابل تامل و ناشی از دید راهبردی ایشان تلقی می‌شود. به طور خلاصه، قطعات مهم سخنان ایشان شامل موارد زیر است:

مورد اول: «همچنان که شما امروز از پدیده‌های ناشی از فناوری‌های برخاسته از علوم شناختی شگفت‌زده می‌شوید، چیز‌های فراوان دیگری وجود خواهد یافت در آینده که همین جور ما را شگفت‌زده خواهد کرد و امروز اصلا به ذهنمان نمی‌رسد.»

مورد دوم: «همچنان که مثلا فرض کنید در اوایل قرن بیستم که فیزیک رشد کرد و وارد میدان شد و علوم مرتبط با فیزیک، همه فضا‌های علمی و صنعتی دنیا را گرفت، شما می‌بینید زندگی در آن روز با زندگی در این روز از زمین تا آسمان فرق کرده، پنجاه سال دیگر زندگی بشر با زندگی امروز به مراتب فرق خواهد کرد. دنیای دیگری خواهد شد. تحول بنیانی‌ به وجود خواهد آمد.»

مورد سوم: «می‌خواهم این را نتیجه بگیرم که هر ملتی که امروز در زمینه‌ این دانش‌های جدید که حالا این علوم شناختی و فناوری‌های مرتبط با علوم شناختی چیز‌های جدید دنیایند و اگر عقب بیفتد، سرنوشتش، سرنوشت آن ملت‌هایی است که در آغاز انقلاب صنعتی عقب افتادند و سرنوشتشان شد استعمارزدگی، شد زیر دست بودن، شد فقیر ماندن، شد ذلیل شدن.»

مورد چهارم: اگر ما امروز در زمینه علوم شناختی و فناوری‌های شناختی تلاش نکنیم، کار نکنیم، حرکت جدی نکنیم، چون دیگران دارند [کار] می‌کنند، با همه‌ وجود دارند [تلاش] می‌کنند؛ امروز مثلا فرض کنید ایشان نشان دادند که در زمینه هوش مصنوعی مثلا ما چهاردهم هستیم در دنیا، اگر چنانچه یک ذره غفلت کنیم و خوابمان ببرد، به سرعت سقوط خواهیم کرد و پنجاه سالِ دیگر خواهیم شد پنجاهم، خواهیم شد صدم، یعنی دنیا از ما جلو می‌افتد و می‌رود.»

مورد پنجم: «این نکته مهمی بوده و باید همه به این توجه کنند؛ هم شما دانشمندان و محققین و پژوهشگران باید به این توجه کنید، یعنی شما دیگر شب و روز نباید بشناسید، هم مسؤولین کشور و دولتی‌ها باید توجه کنند. اینکه بنده این همه، روی مساله علم تکیه می‌کنم، به خاطر این است.»

مورد ششم: «باید توجه کنیم که اگر ما امروز از این کاروان اندکی عقب ماندیم، قطعا دیگر نخواهیم رسید. نباید بگذاریم که عقب بمانیم. یک شعری است که یادم نمی‌آید [اما] مضمونش این است که داشتیم با کاروان می‌رفتیم، یک خاری در پای ما رفت، خم شدیم، نشستیم خار را از پایمان دربیاوریم، دیگر نرسیدیم به کاروان، این‌جوری است. یعنی کاروان پیشرفتِ دنیا این جوری است.»

مورد هفتم: «به شما دوستان، آقایان و کسانی که با شما‌ها کار می‌کنند، دانشمندانتان، دانشجویانتان، پژوهشگرانتان عرض می‌کنم، باید شما‌ها از جانتان مایه بگذارید. یعنی باید خسته نشوید، باید به طور جدی دنبال بکنید. چون کار دست شما است، جلودارِ این کاروان و این قافله شما هستید و باید حرکت بکنید.»

مورد هشتم: «یک نکته دیگر، دو توصیه است که من اینجا یادداشت کرده‌ام؛ یک توصیه این است که از همه توانایی‌های غربی‌ها و از همه امکانات آنها که در این قضیه پیشرفته هستند و جلوتر از ما هستند، باید بتوانیم استفاده کنیم. البته به توصیه‌های آنها و برنامه‌های آنها به هیچ وجه اعتماد نکنیم. این سیستمی که می‌تواند یعنی به خودش حق می‌دهد که سرزمین یک کشوری را تصرف کند، آیا به خودش حق نمی‌دهد که بر روی ذهن آنها اثر بگذارد؟ شما گفتید که [این فناوری] می‌تواند اضطراب و ترس را برطرف کند [اما] می‌تواند اضطراب و ترس را هم ایجاد کند. می‌تواند در تصمیم‌گیری‌ها هم اثر بگذارد. اگر بتواند نمی‌کند این کار را؟ قطعا می‌کند. همچنین به خدا هم توکل کنید و اطمینان کنید و نیتتان را خدایی کنید. اینکه گفتم از جان مایه بگذارید، خب آدم از جانش برای چه کسی مایه می‌گذارد؟ از جان نمی‌شود برای کسی مایه گذاشت، مگر برای خدا. برای خاطر اینکه در حساب الهی، حسنات محفوظ است.»

پس از این جلسه، نوبت دومی که از ایشان در زمینه هوش مصنوعی مطلبی منتشر شده، به سال ۱۴۰۰ برمی‌گردد که درحضور جمعی از نخبگان و استعداد‌های علمی کشور اتفاق افتاد. ایشان در این جمع تاکید کردند: «من پیشنهاد می‌کنم یکی از مسائلی که مورد تکیه و توجه و تعمیق واقع می‌شود، مساله‌ هوش مصنوعی باشد که در اداره آینده دنیا نقش خواهد داشت. حالا یا در معاونت علمی رئیس‌جمهور یا در دانشگاه باید کاری کنیم که ما در دنیا حداقل در [بین] ده کشور اول در مورد هوش مصنوعی قرار بگیریم که امروز نیستیم. امروز کشور‌هایی که درجه اول در مساله هوش مصنوعی هستند، حالا غیر از آمریکا و چین و... که در رده‌های بالا هستند، بعضی از کشور‌های آسیایی هم هستند. بعضی کشور‌های اروپایی هم هستند [اما] ما نیستیم. البته کشور‌های آسیایی ظاهرا بیشتر هم هستند؛ در آن ده رتبه اول، تعداد کشور‌های آسیایی بیشتر است. باید کاری کنیم که حداقل به ده کشور اول دنیا در این مساله برسیم.»

در سال ۱۴۰۲، تعداد تکرار این واژه در بیانات رهبر انقلاب بیشتر شد و چهار نوبت وجود دارد که ایشان به این موضوع اشاره کرده‌اند. به این شرح که ابتدا در دیدار نمایندگان مجلس فرمودند: «یکی از نباید‌ها انباشته شدن قانون است که حالا [هم] گفتند. گزارشی هم به من رسیده بود که قوانین به وسیله هوش مصنوعی دارد تنقیح می‌شود که این تعارض‌ها از بین برود. تعارض قوانین که ناشی از انباشته شدن قانون است.»

همچنین در مراسم ۱۴ خرداد خاطرنشان کردند: «یقینا بزرگ‌ترین توصیه امام، ادامه [دادن] راه اوست، نگهبانی از میراث اوست. این بزرگ‌ترین توصیه امام بزرگوار ماست. ما باید همان سه تحولی را که امام در داخل کشور، در سطح امت و در سطح جهان ایجاد کرد، تعقیب کنیم، دنبال کنیم، حفظ کنیم. دنبال کردن این هدف امروز البته اقتضائاتی دارد که با اقتضائات زمان امام فرق می‌کند. این را می‌دانیم. مسلما در دوران هوش مصنوعی و کوانتوم و اینترنت و امثال این پیشرفت‌های علمی، نمی‌شود با همان شیوه‌های چهل سال قبل، دوران تلفن‌های کذایی و ضبط‌ صوت‌های کذایی، با آن ابزار‌ها امروز کار کرد. امروز برای پیشرفت این هدف، ابزار‌ها بایستی متناسب با زمان انتخاب بشود. تردیدی در این نیست.»

در جمع مبلغین و طلاب اینگونه بیان کردند: «امروز انواع و اقسام شیوه‌های پراکندن پیام وجود دارد که در گذشته حتی فکرش را هم نمی‌کردند؛ از تلویزیون و ماهواره بگیرید تا اینترنت و پسااینترنت. این چیز‌های جدیدی که پیش آمده، هوش مصنوعی و امثال اینها. حالا چیز‌های دیگر هم در راه است.»

نهایتا چهارمین و آخرین مورد سال ۱۴۰۲ در دیدار اقشار مختلف بانوان مطرح شد: «مطالبی که در اینجا مطرح شد، مطالب بسیار خوبی بود؛ یعنی واقعا اگر من الان هیچ صحبتی نکنم و به همان حرف‌هایی که این خانم‌ها اینجا زدند اکتفا کنیم، این جلسه بهره خودش را برده. هم در مورد ورزش، هم در مورد مسائل حقوقی زنان، هم در مورد هنر دینی، هم در مورد نگرانی از تهدید‌های فضای مجازی و هوش مصنوعی، هم برای مساله‌ نخبگان کشور در بخش‌های مختلف و برنامه‌ریزی برای آنها، هم قدردانی از مادران و زنان خانه‌دار، هم آنچه در مورد وضع بد فضای مجازی گفته شد، هم در مورد پزشکان زن و رعایت مریض‌های زن در بیمارستان‌ها، همه این مطالبی که گفته شد، مطالب درستی بود.»

در پی شهادت رئیس‌جمهور فقید و تغییر دولت در نیمه ابتدایی سال ۱۴۰۳، سه نوبت بیانات تاکیدی رهبر انقلاب در حوزه هوش مصنوعی، خطاب به دولت جدید بوده است. در اولین بیانات، رهبری در مردادماه، در مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری دکتر پزشکیان فرمودند: «در مقابل امواج و حوادث جهانی و به خصوص منطقه‌ای، برخورد کشور، برخورد فعال باشد، برخورد اثرگذار باشد، نه برخورد منفعل. مسائل گوناگونی چه از لحاظ سیاسی، چه از لحاظ علمی، چه از لحاظ پیشرفت‌ها و ابتکارات فوق‌العاده و عجیب علمی، فرض کنید مثل هوش مصنوعی  در دنیا اتفاق می‌افتد. با این، فعال برخورد کنید، منفعل برخورد نکنید. اثرگذار برخورد کنید.»

ایشان در پایان مراسم اربعین، در جمع عزاداران نیز به این موضوع اشاره‌ای کردند: «امروز شما در دنیا این را می‌بینید، قبل از دوران امام حسین (علیه السلام) هم این دوجبهه‌ای وجود داشت،. در زمان بعد از ایشان هم وجود داشته، امروز هم وجود دارد، تا آخر هم وجود خواهد داشت. در همه اینها «اِنی سِلمٌ لِمَن سالَمَکُم»؛ با هر کسی که در جبهه‌ شماست، من خوبم. «حَربٌ لِمَن حارَبَکُم»، با هر کسی که با جبهه شما می‌جنگد، می‌جنگم. این جنگ اشکال مختلفی دارد. در دوران شمشیر و نیزه یک جور است، در دوران اتم و هوش مصنوعی و امثال اینها یک جور دیگر است، ولی هست.»

به فاصله کوتاهی پس از مراسم تنفیذ، در اولین دیدار اعضای هیات دولت، که دیداری جهت‌ساز به‌شمار می‌رود، این مساله را مطالبه کردند: «به این مناسبت، من مساله هوش مصنوعی را مطرح کنم که یک بار دیگر هم در آن جلسه تنفیذ اشاره‌ای کردم. ببینید، امروز هوش مصنوعی با یک شتاب حیرت‌دهنده‌ای [دارد پیش می‌رود]؛ یعنی انسان متحیر می‌شود از شتابی که این فناوری عجیب در دنیا پیدا کرده و دارد پیش می‌رود. خب الان دستگاه‌های مختلف ما اعم از نظامی و غیرنظامی از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، بهره‌برداری می‌کنند اما این ما را فریب ندهد. در مساله هوش مصنوعی، بهره‌بردار بودن امتیاز نیست. این فناوری لایه‌های عمیقی دارد که باید بر آن لایه‌ها مسلط شد. آن لایه‌ها دست دیگران است. اگر شما نتوانید لایه‌های عمیق و متنوع این فناوری هوش مصنوعی را تامین کنید، فردا اینها یک ایستگاهی مثل آژانس اتمی درست می‌کنند برای هوش مصنوعی که الان دارند، مقدماتش را فراهم می‌کنند که اگر چنانچه به آن ایستگاه رسیدید، باید اجازه بگیرید که در فلان بخش از هوش مصنوعی استفاده کنید، در فلان بخشِ دیگر حق ندارید استفاده کنید! این‌جوری است؛ زرنگ‌های دنیا، فرصت‌طلب‌ها و قدرت‌طلب‌های دنیا دنبال این چیز‌ها هستند. یک آژانس هوش مصنوعی هم به وجود می‌آید، آن‌وقت اجازه نمی‌دهند که شما از این منطقه عبور کنید. خودتان باید برسید به فناوری‌های عمیق و ژرف این مساله و لایه‌های زیرساختی هوش مصنوعی را باید در کشور دنبال کنید. آن کسانی که مسؤول این مسائل هستند ان‌شاء‌الله اینها را دنبال کنند. البته زمان دولت سیزدهم یک سازمانی تشکیل شد به نام «سازمان ملی هوش منصوعی»، زیر نظر رئیس‌جمهور؛ این کار خوبی بود که خب حالا دیگر نصفه‌کاره مانده. اگر چنانچه همان سازمان زیر نظر خود آقای رئیس‌جمهور ادامه کار بدهد، امید فراوانی وجود دارد که ان‌شاء‌الله این کار به همین شکلی که عرض شد پیش برود.»

پرتکرار شدن این واژه طی سالیان اخیر و همچنین محتوای کم‌نظیر و تاکیدات کلیدی رهبر انقلاب اسلامی به عنوان یک شخصیت مطلع با دیدگاه راهبردی، اهمیت این حوزه برای کشور را به‌خوبی به نمایش می‌گذارد. البته این نکته هم گفتنی است که مسؤولان دیگر کشور، به این اندازه از اهمیت این فناوری آگاهی ندارند و به آن حساس نیستند. به همین دلیل سازمان‌ها و نهادهای تقنینی، اجرایی و قضائی و سایر دستگاه‌ها، هیچ یک با چنین حساسیتی موضوع را دنبال نکرده‌اند و طبعا کشور ما به آن جایگاه شایسته که باید، دست نیافته است.