چند ایرانی از ماهی‌گیری نان می‌خورند؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ جوامع ماهیگیری و آبزی‌پروری را می‌توان از چند منظر مورد مطالعه قرار داد. تعداد افراد شاغل، تعداد تعاونی‌ها، تعداد مزارع و واحد‌های فرآوری و صنعتی مرتبط، همگی در این بررسی مهم هستند.

بسیاری از کارکنان صید و آبزی‌پروری، عضو تعاونی‌های منطقه‌ای هستند. تعاونی‌ها و اتحادیه‌ها، نماینده ماهیگیران در مذاکرات با مقامات دولتی یا سایر بخش‌های اقتصادی هستند و منافع اعضا از جمله میزان بهره‌مندی و دسترسی حداکثری به منابع را دنبال می‌کنند.

تعداد کل افراد شاغل در صید و آبزی‌پروری ایران از ۹۲۰۰ نفر در سال ۱۹۹۳ به ۱۸۷ هزار نفر در سال ۲۰۱۰ و ۲۴۹ هزار نفر در سال ۱۴۰۱ افزایش یافته است.

تعداد کل شاغلان صید و آبزی‌پروری جهان در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۱.۸ میلیون نفر بوده است. با توجه به سهم حدود یک درصدی ایران در تولید این حوزه در دنیا، می‌توان گفت که تولید ایران به نسبت متوسط دنیا از تکنولوژی‌های به‌روزتری استفاده می‌کند.

تفکیک شاغلان در صید و آبزی‌پروری
در سال ۲۰۱۴، تعداد شاغلان مستقیم در آبزی‌پروری ایران ۳۵۹۰۰ نفر (۲۱ درصد کل شاغلان صنعت) بوده که این نسبت در سال ۱۴۰۱ با اشتغال ۱۱۳ هزار نفر از مجموع ۲۴۹ هزار نفر به بیش از ۴۵ درصد بالغ شده که روند تغییرات بنیانی ترکیب صید و آبزی‌پروری را طی زمان کوتاه یک دهه اخیر نشان می‌دهد. در سال ۲۰۲۲ در سطح جهانی حدود ۴۰ درصد در آبزی‌پروری و ۶۰ درصد در صید مشغول بوده‌اند. به این ترتیب نسبت تقسیم مشاغل بین صید و آبزی‌پروری ایران با همین نسبت در جهان تقریبا برابری می‌کند.

تفکیک شاغلان در مناطق شمالی و جنوبی
به دلیل دسترسی به آب و همچنین مولفه‌های تاریخی و سنتی سرزمینی، عمده شاغلان این بخش در استان‌های شمالی یا جنوبی مشغول به فعالیت بوده‌اند.

یک دهه پیشتر، ۱۲ هزار و ۹۰۰ صیاد در جنوب ایران فعال بوده‌اند که تقریبا همه آنها عضو ۱۹۸ تعاونی شیلات بودند، اما در سال ۱۴۰۱، این تعداد به حدود ۱۲۶۵۰۰ نفر و تعاونی‌ها به ۱۷۳ مورد کاهش یافته است.

 

شاغلان در شمال
در سال ۱۳۹۳ تعداد شاغلان در کرانه‌های دریای خزر ۱۱۲۸۴ نفر بوده که تقریبا همه آنها عضو تعاونی‌های شیلاتی بوده‌اند. در همان سال تعداد ۱۹۸ تعاونی در منطقه شمال وجود داشت که ۱۴۱ تعاونی برای ماهی دریایی، ۵۶ تعاونی برای کیلکا و یک تعاونی برای ماهی‌های خاویاری فعالیت می‌کردند.

 

مزارع آبزیان پرورشی
در ایران، حدود سه هزار مزرعه از این دست وجود دارد که نوزده هزار واحد از آنها به تولید ماهیان گرمابی و خاویاری و بیش از هفت هزار واحد به پرورش ماهیان سرآبی اختصاص دارد و مابقی جهت برداشت از منابع، پرورش میگو و سایر موارد تولید فعالیت می‌کنند.

 

همچنین مساحت عملیات در این مزارع در مجموع ۱.۳۶۶ میلیون هکتار بوده که به تفکیک در جدول زیر قابل ملاحظه است.

مصرف آبزیان تازه یا فرآوری‌شده در دنیا
در سال ۲۰۲۲ از ۱۸۵.۴ میلیون تن (معادل وزن زنده) آبزیان برداشت‌شده در سطح جهان، ۸۹ درصد (۱۶۴.۶ میلیون تن) برای مصرف مستقیم انسان استفاده شده است. ۱۱ درصد باقیمانده (۲۰.۸ میلیون تن) برای مقاصد غیرغذایی بود که حدود ۸۳ درصد آن (۱۷ میلیون تن) به تولید پودر ماهی و روغن ماهی اختصاص یافت، در حالی که بقیه (حدود ۴ میلیون تن) عمدتا به عنوان ماهی زینتی مورد استفاده قرار گرفت.

نسبت تولید مورد استفاده برای مصرف مستقیم انسان طی دهه‌های گذشته، ضمن اینکه نوساناتی را تجربه کرده، به طور قابل توجهی افزایش یافته و از ۶۲ درصد در سال ۱۹۷۰ به ۸۹ درصد در سال ۲۰۲۲ رسیده است. در سال ۲۰۲۲، از ۱۶۵ میلیون تن مصرفی توسط انسان، بخش زنده، تازه یا سرد حدود ۴۳ درصد را تشکیل داده و پس از آن منجمد (۳۵ درصد)، فرآوری شده (۱۲ درصد) و پخته شده (۱۰ درصد) قرار دارند.

تفاوت‌های قابل‌توجهی در روش‌های استفاده و نوع فرآوری ماهی در قاره‌ها، مناطق، کشور‌ها و حتی در داخل کشور‌ها وجود دارد. به طور‌کلی، در کشور‌هایی که درآمد بالایی دارند، غذا‌های آبزی بیشتر از سایر کشور‌ها فرآوری شده و سهم فزاینده‌ای از محصولات با ارزش‌افزوده بالا، مانند وعده‌های غذایی آماده را شامل می‌شوند.

در سال ۲۰۲۲، بیش از ۵۵ درصد از تولید حیوانات آبزی برای مصرف انسان در کشور‌های پردرآمد به صورت منجمد، ۲۶ درصد به صورت آماده و نگهداری‌شده عرضه شده است. تقریبا دوسوم از تولیدات شیلات و آبزی‌پروری که برای مصرف انسان استفاده می‌شود، در اروپا و آمریکای شمالی به صورت منجمد، آماده و نگهداری شده است.

در برابر این، در سال ۲۰۲۲، حدود ۳۱ درصد از تولید غذای آبزیان کشور‌ها با درآمد متوسط به شکل منجمد، ۹ درصد به صورت کنسرو یا پخته‌شده و بیش از ۵۰ درصد به شکل زنده، تازه یا سرد استفاده شده است. همچنین برای کشور‌های کم‌درآمد، حدود ۷۰ درصد زنده، تازه یا سرد استفاده می‌شود.

صنایع فرآوری شیلاتی در ایران
حدود ۵۰۰ واحد صنعتی فرآوری و صنایع شیلاتی در حوزه آبزیان در سراسر کشور وجود دارد. در این میان، ۱۳۶ واحد کنسروسازی، مجموعا سالانه ۷۳۸ میلیون قوطی کنسرو ماهی ظرفیت اسمی دارند.

 

سرمایه‌گذاری در بخش صید و آبزیان ایران
در گذشته، بیشتر سرمایه‌گذاری‌ها و هزینه‌های دولت در بخش شیلات در مناطق دورافتاده و به‌ویژه در جنوب صورت می‌گرفت.

سرمایه‌گذاری دولت در زیرساخت‌های شیلات (عمدتا بنادر) از ۵ میلیون دلار در سال ۱۹۹۵ به ۸ میلیون دلار تا سال ۲۰۰۱ افزایش یافت و در سال ۲۰۰۲ به ۱۴ میلیون دلار و در سال ۲۰۱۳ به ۸۳ میلیون دلار رسید.

طی سال‌های اخیر، سالانه حدود ۱۲ هزار میلیارد تومان، برای زیربخش شیلات تامین اعتبار شده که ۷ هزار میلیارد آن توسط بخش خصوصی، حدود ۴ هزار میلیارد تومان از محل اعتبارات بانکی و کمتر از هزار میلیارد تومان از محل بودجه عمومی تامین شده است.