تقویت استراتژی اقتصادی ایران در آسیای مرکزی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در ابتدای اردیبهشت سال گذشته، اولین قطار کانتینری در امتداد کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال-جنوب از روسیه به هند و از طریق ایران ارسال شد. توسعه این کریدور فرصت‌های تجاری را برای کشور‌های آسیای مرکزی به وجود می‌آورد. در سال‌های اخیر، به عنوان بخشی از سیاست «نگاه به شرق»، اولویت سیاست خارجی ایران، توسعه روابط با همسایگان آسیای مرکزی بوده است. انگیزه اصلی تعامل اقتصادی با آسیای مرکزی مبارزه با تحریم‌ها، گسترش نفوذ اقتصادی و تنوع در سیاست خارجی بود.

 
ایران در حال حاضر با کشور‌های اوراسیا بر سر منطقه تجارت آزاد توافق دارد. این اتحادیه اقتصادی شامل دو جمهوری آسیای مرکزی یعنی قزاقستان و قرقیزستان است. با وجود این، روابط تجاری با قرقیزستان چندان زیاد نیست. همکاری ایران و آسیای مرکزی در زمینه امکان ترانزیت حمل‌ونقل از طریق خاک ایران، از جمله صادرات و واردات نفت و گاز، تامین برق، مواد معدنی و محصولات کشاورزی است. شهید ابراهیم رئیسی، رئیس جمهور سابق ایران در سال ۲۰۲۲ از ترکمنستان، ازبکستان و قزاقستان دیدار و روسای جمهور تاجیکستان و ترکمنستان به ایران سفر کردند. 

ایران حلقه اصلی کریدور بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) بوده که از سال ۲۰۰۰ وجود داشته است. این کریدور توسط هند، ایران و روسیه تاسیس شد اما اکنون بیش از ۱۰ کشور در این پروژه مشارکت دارند. کریدور شمال-جنوب، مسیری به طول ۷ هزار کیلومتر ارتباط دریایی، ریلی و جاده‌ای برای جابه‌جایی کالا بین هند، ایران، کشور‌های حوزه خلیج فارس با آسیای میانه و کشور‌های اروپایی است. 

مسیر شمال به جنوب، ۴۰ درصد کوتاه‌تر و ۳۰ درصد ارزان‌تر از مسیر عبوری از کانال سوئز است. در این راستا کشور‌های ذی‌نفع، توجه ویژه‌ای به تعامل با ایران و اجرای توافقنامه عشق‌آباد دارند. نخستین نشست ایران و کشور‌های آسیای مرکزی، پاییز سال گذشته در تهران با محوریت همکاری‌های ترانزیتی برگزار شد. براساس این نشست، شرکت‌کنندگان تصمیم گرفتند که ترانزیت کالا را به ۲۰ میلیون تن در سال افزایش دهند. این امر گام دیگری در راستای توسعه روابط تجاری چندجانبه ایران و آسیای مرکزی در پس زمینه فرصت‌های تعاملی در سازمان همکاری شانگهای (SCO)، اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) و سازمان همکاری اقتصادی (ECO) است. 

ایران-ترکمنستان 

ایران و ترکمنستان در سال‌های اخیر، به دنبال گسترش روابط خود بوده‌اند، به طوری که رهبر ملی این کشور در آغازین روز‌های فعالیت دولت چهاردهم به تهران سفر و قرارداد‌های مختلفی، به ویژه در حوزه انرژی منعقد کرد. طول مرز ایران و ترکمنستان ۱،۲۰۰ کیلومتر است و دو کشور توسط چهار کریدور جاده‌ای و ریلی به هم متصل شده‌اند. در واقع ترکمنستان دروازه ایران به آسیای مرکزی تلقی می‌شود.

 
چهار گذرگاه مرزی مشترک، افتتاح یک نقطه مرزی تجاری دیگر و تسهیل صدور روادید برای کارآفرینان دو کشور، زمینه‌ساز گسترش حجم روابط تجاری دوجانبه شد. در ژوئن ۲۰۲۲، بسته‌ای شامل ۹ تفاهم‌نامه در راستای گسترش همکاری‌های دوجانبه در زمینه سرمایه‌گذاری، حمل‌ونقل، ترانزیت، تجارت، اقتصاد، علم و فناوری به امضا رسید. حجم مبادلات تجاری ایران و ترکمنستان در سال ۲۰۲۲ بالغ بر ۴۳۵ میلیون دلار بوده است. 

ایران-قزاقستان 

روابط و دیدار‌های رسمی ایران و قزاقستان در دولت گذشته افزایش یافت. موافقت‌نامه‌های همکاری در زمینه‌های مختلف موجب گسترش حضور بخش خصوصی دو کشور و توسعه حمل‌ونقل بار و مسافر شد که به بهبود وضعیت اقتصادی و روابط ایران و قزاقستان کمک کرد. البته، ارتباط ریلی با ایران و راه‌اندازی اولین قطار کانتینری از قزاقستان به ترکیه (از طریق خاک ایران) از اهمیت زیادی در حوزه ترانزیتی برخوردار است.

 
همچنین، قزاقستان برای بنادر ایران مانند بندرعباس (کنسولگری قزاقستان در سال ۲۰۱۸ در آن افتتاح شد) و چابهار برنامه‌های استراتژیک دارد. علاوه بر این، شرکت قزاقستانی «Semurg Invest» قصد دارد تا سال ۲۰۲۵، ساخت پایانه صادرات غلات در بندرعباس را تکمیل کند.

 
اهمیت توسعه روابط ایران و قزاقستان نه تنها برای دو کشور، بلکه برای کشور‌های اروپایی، حوزه خلیج فارس، آسیای شرقی و مرکزی نیز مهم است. در این راستا، توسعه کریدور‌های بین‌المللی و مسائل لجستیک نیز مورد توجه قرار می‌گیرد، زیرا روابط تجاری دوجانبه ارتباط نزدیکی با پروژه‌های حمل‌ونقل و ترانزیت دارد. از همین‌رو، دو کشور برای تقویت و گسترش روابط تجاری و اقتصادی و افزایش پتانسیل حمل‌ونقل و ترانزیتی تلاش می‌کنند. یکی از زمینه‌های کمک به توسعه پایدار کشور، فعالیت‌های افزایش توان صادراتی در همکاری قزاقستان و ایران است. علاوه بر این، فرصت‌های بسیاری برای افزایش تجارت متقابل بین دو کشور و تبدیل دو کشور به قطب‌های مهم منطقه‌ای برای اتصال اروپا، کشور‌های خلیج‌فارس و آسیا وجود دارد. 

ایران-ازبکستان 

گسترش همکاری‌ها بین ازبکستان و ایران طی پنج سال گذشته، در زمینه‌های تجارت، انرژی، کشاورزی، سرمایه‌گذاری متقابل و حمل‌ونقل صورت گرفته است. محور اصلی روابط اقتصادی ایران و ازبکستان، حمل‌ونقل و لجستیک است. ازبکستان از ظرفیت بندرعباس استفاده می‌کند و سرمایه‌گذاری در یکی از پایانه‌های بندر چابهار نیز همواره مطرح شد. در این راستا، ازبکستان نیز علاقه‌مند به افزایش حجم تجارت با ایران بوده و همچنین به دنبال استفاده از بندر چابهار و کریدور شمال-جنوب برای توسعه صادرات است.

 
ازبکستان منسوجات، پنبه، ابریشم، میوه و سبزیجات و کود‌های شیمیایی صادر می‌کند و در مقابل، پلاستیک، آهن، فولاد و تجهیزات از ایران وارد می‌کند. دو کشور قصد دارند تا ظرف چند سال، گردش تجاری خود را از ۴۳۵ میلیون دلار به یک میلیارد دلار افزایش دهند که این امر مشروط به افزایش ظرفیت کریدور شمال-جنوب است. 

ایران-تاجیکستان 

در حال حاضر ۱۷ قرارداد همکاری بین دو ایران و تاجیکستان در زمینه‌هایی مانند تجارت، حمل‌ونقل، انرژی، آموزش و گردشگری امضا شده است. حجم مبادلات تجاری این دو کشور به ۱۸۱ میلیون دلار رسید که نسبت به سال‌های گذشته بیش از دو برابر شده است. ایرانی‌ها همچنین در ساخت ایستگاه برق آبی سنگ‌توده۲ و تونل استقلال کمک کردند. 

یکی از برنامه‌های تاجیکستان استفاده از ظرفیت بندر چابهار است. تاجیکستان از طریق ازبکستان، ترکمنستان و ایران به بندر چابهار و در نهایت به اقیانوس هند دسترسی پیدا می‌کند. لازم به ذکر بوده که کوتاه‌ترین مسیر تاجیکستان به این بندر از خاک افغانستان می‌گذرد اما به دلیل شرایط سیاسی بحث‌برانگیز این کشور، هنوز قلمرو آن به عنوان مسیر ترانزیتی به این بندر محسوب نمی‌شود. در حال حاضر، تاجیکستان از بندر عباس ایران که در خلیج فارس قرار دارد، برای حمل‌ونقل ترانزیت برخی از محصولات به مناطق دورافتاده‌تر جهان استفاده می‌کند. چابهار می‌تواند از طریق راه آهن چابهار-زاهدان و خط ریلی شاخه شرق کریدور شمال - جنوب یعنی قزاقستان-ترکمنستان-ایران به سیستم حمل‌ونقل خزر متصل شود. 

ایران-قرقیزستان 

در مقایسه با سایر جمهوری‌های آسیای مرکزی، قرقیزستان دورافتاده‌ترین کشور بوده و ضعیف‌ترین روابط اقتصادی را با ایران دارد. همزمان قرقیزستان در سال ۲۰۱۶، قرارداد همکاری ده‌ ساله با ایران امضا کرد و در بندر چابهار حضور دارد. 

تجارت دوجانبه قرقیزستان و ایران در حال حاضر تنها ۸۰ میلیون دلار است اما افتتاح پست‌های گمرکی قرقیزستان در بندرعباس نشان‌دهنده تمایل طرفین برای افزایش همکاری است. 

همکاری تجاری با آسیای مرکزی حدود ۵ درصد از کل تجارت خارجی ایران را تشکیل می‌دهد که در مقایسه با ترکیه، چین و روسیه ناچیز تلقی می‌شود. با این حال، همکاری‌های اقتصادی ایران و آسیای مرکزی ۱۱ برابر شده است. 

توسعه همکاری‌های حمل‌ونقل، افزایش تعداد پروازها، ایجاد سرمایه‌گذاری‌های مشترک تجاری و کشاورزی، افزایش تقاضا برای میوه، سبزیجات، خشکبار، پسته، خرمای ایران، تغییر قوانین برای جلوگیری از مالیات مضاعف، تضمین تعامل بین مناطق آزاد تجاری و مناطق ویژه اقتصادی، حجم تجارت ایران و آسیای مرکزی را به میزان قابل توجهی افزایش خواهند داد. 

تاثیر جنگ اوکراین 

در میان تلاطم‌های بین‌المللی، اهمیت ایران به‌عنوان یک مرکز ترانزیتی و حمل‌ونقل که چین و آسیای مرکزی را به اروپا و همچنین روسیه با هند را در امتداد کریدور شمال-جنوب متصل می‌کند، به شدت افزایش یافته است. در مقابل، سیاست اقتصادی ایران که بر تقویت دیپلماسی با قدرت‌های «شرق» مانند روسیه و چین تمرکز کرده، اقداماتی را برای بهبود روابط زیرساختی با کشور‌های آسیای میانه انجام داده است. در واقع، همسایگان به وضعیت ژئوپلیتیکی ایران انگیزه می‌بخشند.

 
در طول ۳۰ سال اخیر و ظهور کشور‌های مستقل در همسایگی ایران در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، همواره تهران به دنبال همکاری‌های دوجانبه، چندجانبه و روابط منطقه‌ای بوده تا بتواند از موقعیت خود در تقاطع بین دریای خزر، آسیای مرکزی و خلیج فارس را تقویت کند. 

تمایل ایران برای همکاری‌های کاربردی، به ویژه در حوزه حمل‌ونقل، ترانزیت و توسعه انرژی، با استقبال گسترده کشور‌های آسیای مرکزی و خزر مواجه شده است. البته، آنها به دنبال همکاری مشابه با نهاد‌های رقیب مانند اتحادیه اروپا (EU) و ترکیه بوده‌اند اما استراتژی ژئواکونومیک ایران، ارائه مسیر‌های پایدار و رقابتی برای اتصال همسایگان محصور به خشکی در آسیای مرکزی با بازار‌های بین‌المللی در اروپا و آسیا بوده است. همچنین، ایران و روسیه از گفت‌وگو و همکاری میان کشور‌های منطقه در زمینه موضوعات مختلف از دریای خزر گرفته تا افغانستان و تروریسم حمایت می‌کنند و همچنین در تعدادی از گروه‌های منطقه‌ای چندجانبه مشترک هستند. مفهوم ژئواکونومیک و ژئوپلیتیک آنها از اوراسیا، مبتنی بر توسعه ارتباطات و همکاری‌های امنیتی بین کشور‌های منطقه و حذف بازیگران فرامنطقه‌ای است.