بنزین بانک‌ها روی آتش لاتاری خودرو

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در روزهای اخیر شاهد رقابت تنگاتنگ بانک‌ها برای اعطای تسهیلات جهت ثبت نام لاتاری خودرو هستیم، آش این رقابت به قدری شور شده که صدای بانک مرکزی را هم درآورده است. در موج جدید تبلیغات برخی بانک‌ها برای جذب سپرده، اعلام کردند: «مشتریانی که خواهان وکالتی کردن حسابشان برای ثبت‌نام در طرح پیش‌فروش محصولات ایران‌خودرو هستند؛ نیاز به مسدود کردن ۲۳۰ میلیون تومان پول در حساب وکالتی خود دارند. این افراد در صورت تودیع مبلغ کمتری بالغ بر ۱۳۰ الی ۱۵۰ میلیون تومان در حساب خود، بدون نیاز به داشتن معدل حساب، می‌توانند ۸۰ الی ۱۰۰ میلیون تومان وام قرض‌الحسنه بدون ضامن و با کارمزد صفر درصد دریافت کنند.»

ارائه تسهیلات با بهره صفر درصد، بدون ضامن و معدل حساب توسط بانک‌ها در طرح جدید ثبت‌نام خودرو بخشی از استراتژی جذب سپرده ارزان قیمت و افزایش قدرت تسهیلات‌دهی بانک‌هاست که در ادامه با بررسی فرایند بانکی و حسابداری این موضوع، می‌توان به فرامتن اهداف نهایی بانک‌ها از اعطای این تسهیلات پی برد.

چرا بانک‌ها برای ایجاد حساب وکالتی، وام می‌دهند؟

بهتر است پیش از ورود به فرایند بانکی موضوع، با برخی مفاهیم واژه‌های تخصصی مطرح شده آشنایی نسبی ایجاد شود.

سپرده‌گذار: فرد یا نهادی که پول خود را در یک بانک یا موسسه مالی دیگر به صورت سپرده نگه می‌دارد.

سپرده قانونی: (Required Reserves) معادل درصدی از سپرده‌های مشتریان است که بانک‌ها باید طبق قانون نزد بانک مرکزی نگه دارند و نمی‌توانند از آن استفاده کنند. این میزان به عنوان یک ابزار برای کنترل نقدینگی و ثبات مالی استفاده می‌شود. در مثال بیان شده، نرخ ذخیره قانونی ۱۰ درصد فرض شده است.

ذخایر مازاد: (Excess Reserves) مقدار ذخایری است که بانک‌ها بیش از میزان مورد نیاز سپرده قانونی نزد بانک مرکزی نگه می‌دارند و یکی از اجزای پایه پولی است. این ذخایر می‌توانند برای اعطای وام یا سرمایه‌گذاری استفاده شوند و نشان‌دهنده قدرت وام‌دهی بانک است.

تسویه بین بانکی: فرآیندی که در آن بانک‌ها برای انتقال وجوه بین یکدیگر از طریق بانک مرکزی یا سیستم‌های مشابه اقدام می‌کنند. این فرآیند تضمین می‌کند که انتقالات مالی به صورت امن و کارآمد انجام شوند.

حساب وکالتی: نوعی حساب بانکی که به شخص یا نهادی اجازه می‌دهد تا به نمایندگی از صاحب حساب اصلی، تراکنش‌های مالی انجام دهد.

در یک مدل فرضی در لحظه صفر، ۲ بانک A و B را به همراه سپرده‌گذار الف که در بانک A ،۱۵۰ واحد و سپرده‌گذار ب که ۱۰۰ واحد سپرده در بانک B حساب دارد درنظر می‌گیریم. در زمان T۱ بانک B اقدام به تبلیغ برای اعطای تسهیلات می‌کند و فرد الف ۱۵۰ واحد سپرده خود را برای ایجاد حساب وکالتی به بانک B منتقل می‌کند. با انتقال این ۱۵۰ واحد سپرده، اصطلاحا معادل ۱۳۵ واحد از ذخایر مازاد (excess reserves) بانک A نزد بانک مرکزی و ۱۵ واحد ذخایر قانونی (required reserves) از بانک A در تسویه بین بانکی به بانک B منتقل می‌شود.

اکنون ذخایر مازاد بانک B نزد بانک مرکزی از ۹۰ واحد در زمان T۰ به ۲۲۵ واحد در زمان T۱ و سپرده قانونی این بانک نزد بانک مرکزی از ۱۰ واحد به ۲۵ واحد افزایش پیدا می‌کند. به عبارت دیگر ظرف ذخایر این بانک نزد بانک مرکزی از ۱۰۰ واحد در گذشته به ۲۵۰ واحد افزایش پیدا می‌کند. در لحظه T۲ بانک B ۸۰ واحد تسهیلات به فرد الف اعطا می‌کند و حساب سپرده شخص الف نزد بانک B شارژ می‌شود. بانک باید معادل ۱۰ درصد از سپرده جدید خلق شده را به عنوان سپرده قانونی نزد بانک مرکزی ذخیره کند؛ بنابراین معادل ۸ واحد از ذخایر مازادِ (er) بانک B نزد بانک مرکزی به سپرده قانونی (rr) تبدیل می‌شود. برآیند این فرایند منجر به افزایش چشمگیر ذخایر مازاد بانک B می‌شود و همین امر قدرت تسهیلات‌دهی این بانک را تقویت می‌کند. در طی روند تغییرات ترازنامه فرضی بانک B مشاهده می‌شود که ذخایر مازاد این بانک از ۹۰ واحد فرض شده در پیش از تبلیغات اعطای وام، به ۲۱۷ واحد پس از جذب سپرده‌گذار الف، ایجاد حساب وکالتی و تخصیص وام افزایش می‌یابد.

پرده دوم تبلیغات اعطای وام

نکته‌ای که در این فرایند وجود دارد، جذب سپرده ارزان قیمت توسط بانک B است. به دلیل اینکه سپرده شخص الف به همراه وام اعطا شده در حساب وکالتی فرد نزد بانک B مسدود می‌شود و امکان انتقال سپرده را ندارد، امکان تغییر کاهشی در ذخایر مازاد بانک B در سمت دارایی‌های این بانک ایجاد نمی‌شود. با توجه به بلوکه شدن حساب، نمی‌توان گفت که این مبلغ را بانک امکان داشت که به سایر مصارف قرض الحسنه نظیر ازدواج و مسکن تخصیص دهد اما این اقدام بانک‌ها، علاوه بر ایجاد مازاد تقاضای ثبت نام خودرو، بازار بین بانکی را می‌تواند با اخلالاتی در نرخ‌های بهره روبه‌رو کند و بانک‌هایی که طرح‌های تسهیلات‌دهی مشابه را اجرا نکرده‌اند با خروج سپرده و کمبود نقدینگی روبه‌رو کنند.

همچنین در چنین شرایطی که بانک‌ها با تبلیغات فراوان تلاش می‌کنند سپرده جذب کنند، افراد به دلیل دریافت تسهیلات بانکی ایجاد مازاد تقاضای قابل ملاحظه‌ای در ثبت نام خرید خودرو ایجاد شده است که از اهداف نهایی طرح‌های فروش خودرو به دور است.

اگر فرض کنیم ۱.۵ میلیون نفر در طرح ایران خودرو ثبت نام کنند و افراد به طور متوسط ۱۵۰ میلیون تومان سپرده به همراه ۸۰ میلیون تومان تسهیلات از یکی از بانک‌ها دریافت کرده باشند، می‌توان گفت بیش از ۲۰۰ همت سپرده در شبکه بانکی به واسطه این طرح توسط سپرده اشخاص رسوب کرده است و بالغ بر ۱۲۰ همت نقدینگی از سوی شبکه بانکی به منظور اعطای تسهیلات تزریق شده است. البته نقدینگی جدید خلق شده به دلیل محو آن پس از اتمام فرایند قرعه‌کشی طرح ایران خودرو، وارد چرخه اقتصادی نمی‌شود اما مجموعه اثرات جانبی منفی را از جمله مواردی که مطرح شد می‌تواند ایجاد کند.