ایران در حال گسترش کانال مالی خود با جهان است

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ایران و روسیه به عنوان دو کشور تحت تحریم‌های غرب، در سال‌های اخیر به دنبال یافتن راهکارهایی جهت دور زدن محدودیت‌های تجاری اعمال‌شده بودند.

در همین راستا، شبکه میر روسیه به شبکه بانکی ایران (شتاب) رسما وصل خواهد شد. براساس اعلام بانک مرکزی ایران، با اتصال شبکه میر روسیه به شتاب ایران، کارت‌های ایرانی در خودپردازهای روسیه قابل استفاده خواهد بود. بنابراین هر فردی می‌تواند وجوه خود را از کارت‌های ایرانی به صورت روبلی از خودپردازهای روسیه دریافت کند. 

همچنین اتباع روسیه در ایران نیز می‌توانند در مرحله دوم این پروژه، از این امکان در ایران بهره‌مند شوند و در مرحله سوم، کارت‌های شتاب ایران در پذیرنده‌های فروشگاه‌هایی روسیه قابل استفاده خواهد بود. 

شبکه «میر» توسط بانک مرکزی روسیه در سال ۲۰۱۵، در واکنش به تحریم‌های اعمال‌شده علیه روسیه توسط ایالات متحده و اتحادیه اروپا راه‌اندازی شد. هدف این اقدام، ایجاد یک سیستم پرداخت داخلی بود که اتکای روسیه به سیستم‌های پرداخت بین‌المللی را کاهش دهد و از آن در برابر اختلالات احتمالی در سیستم مالی جهانی محافظت کند. در واقع، میر یک سیستم پرداخت داخلی بوده که کارت‌های نقدی را برای برداشت وجه نقد و تراکنش‌های پرداخت ارائه می‌دهد. کارت میر در روسیه به طور گسترده پذیرفته شده و به تدریج در آسیای میانه مقبولیت یافت. اکنون رایزنی با چین، هند و سایر کشورها برای استفاده از آن، در جریان است. 

از روابط بانکی تا دلارزدایی 

تحریم‌های غرب به شدت توانایی ایران و روسیه را برای دسترسی به پلتفرم‌های مالی و بانکی جهانی محدود می‌کند که این امر توانایی آن‌ها را برای تقویت تجارت و سرمایه‌گذاری را تا حدودی تضعیف کرده است. از زمان موج تحریم‌ها پس از جنگ اوکراین، روسیه تلاش‌های خود را برای غلبه بر این محدودیت‌ها از طریق همکاری با ایران برای تقویت راه‌های بانکی جایگزین و تشدید دلارزدایی از تجارت بین‌المللی افزایش داده است. 

مسکو پس از تحریم‌های غرب که در پاسخ به الحاق کریمه در سال ۲۰۱۴ اعمال شد، تلاش جدی برای کاهش کاربرد دلار را آغاز کرد.

بانک مرکزی روسیه برای محافظت در برابر احتمال قطع ارتباط با سیستم انتقال مالی جهانی که توسط سوئیفت اداره می‌شود، سیستم پیام‌رسان مالی خود را به نام SPFS ایجاد کرد. از سال ۲۰۱۶، روسیه پیشرفت‌هایی در دور زدن دلار در معاملات خود با چین، ونزوئلا و ایران داشته است.

همانند روسیه، ایران نیز فعالانه به دنبال دلارزدایی بوده که پاسخی به «پروژه تسلیحاتی کردن دلار» خواهد بود. 

در ماه ژانویه ۲۰۲۳، روسیه و ایران مستقیما بانک‌های خود را از طریق یک توافق بین بانکی برای دور زدن سوئیفت به یکدیگر متصل کردند. روسیه نیز قبلا SPFS را در اختیار ایران قرار داده بود. در آگوست ۲۰۲۲، مقامات ایرانی اعلام کردند که مبادله ریال-روبل برای تجارت با روسیه ایجاد شده است. پس از آن در دسامبر ۲۰۲۲، دومین بانک بزرگ روسیه با صدور پرداخت‌های ریالی به بانک‌های ایرانی، تحریم‌های آمریکا را نادیده گرفت.

مقامات ایرانی در ماه می‌ اعلام کردند که بانک VTB روسیه، اولین دفتر نمایندگی خود را در تهران افتتاح کرده و در ماه مارس ادعا کردند که توافقی برای فعالیت خدمات کارت اعتباری روسیه در داخل ایران حاصل شده است. هدف در نظر گرفته شده، دور زدن سرویس‌های غربی مانند ویزا و مسترکارت بود که به دلیل تحریم‌ها در دو کشور فعال نیستند. 

روسیه و ایران روابط بانکی دوجانبه خود را بهبود بخشیده‌اند اما تا همین اواخر در ایجاد مدلی برای استفاده در مقیاس بزرگ ناموفق بوده‌اند. این نتیجه عمدتا به دلیل کمبود نقدینگی روبل و ریال در بازارهای ارز مربوطه است.

بانک‌های ایران و روسیه می‌توانند از سرمایه‌گذاری در پروژه‌های کوچک مانند بنادر و راه‌آهن حمایت کنند. برای پروژه‌های سرمایه‌گذاری بزرگتر، روسیه و ایران به بانک‌های بزرگی از چین و امارات متحده عربی نیاز دارند اما این بانک‌ها تاکنون تمایلی در این امر نداشته‌اند، زیرا نمی‌خواهند تا دسترسی به منابع مالی ایالات متحده را قطع کنند. 

مزایای اتصال شبکه بانکی 

یکی از اهداف مهم پس از راه‌اندازی پروژه اتصال سیستم‌های بانکی ایران و روسیه، یافتن سیستم‌های پرداخت بین‌المللی جایگزین برای تجارت است. پیش از این، هر دو کشور از «جامعه جهانی ارتباطات مالی بین بانکی» یا سوئیفت که یک سیستم پیام‌رسانی مالی غربی برای تراکنش‌های بین‌المللی است، برای تسویه حساب‌های ارزی و تجارت استفاده می‌کردند. با این حال، ایران از سال ۲۰۱۲ روابط نسبتا پرتنشی با این سیستم داشت. پس از فراز و فرود در اعمال و لغو تحریم‌ها، سوئیفت در سال ۲۰۱۸، ارتباط بانک‌های ایرانی با این سیستم را قطع کرد. این اقدام به دلیل تمدید تحریم‌های ایالات متحده علیه ایران انجام شد. 

همچنین، پس از حمله روسیه به اوکراین در مارس ۲۰۲۲، سوئیفت اقدامات مشابهی را علیه روسیه انجام داد و هفت بانک روسی را از سیستم خود قطع و حذف کرد. هدف کشورهای غربی از این اقدامات، کاهش درآمدهای دولت روسیه از طریق افزودن موانع و افزایش هزینه صادرات تجاری و توانایی روسیه برای عملکرد روان در سطح جهانی بود. 

بنابراین، اتصال سیستم‌های بانکی جایگزین، فرصت‌های مناسبی را برای هر دو کشور برای دور زدن تحریم‌های غرب فراهم می‌کند. البته قبلا طی ترتیبات جدیدی، سامانه پیام‌رسان مالی الکترونیکی ایران (سپام) به سامانه پیام‌رسانی مالی بانک روسیه (SPFS) روسیه متصل شد. این در حالی بوده که اکنون با وجود بانک‌های روسی به هم پیوسته، ایران دیگر نیازی به سوئیفت ندارد. در واقع ایران در حال احیای کانال مالی خود با جهان است و این امر نشان دهنده پایان انزوای اقتصادی ایران در بحبوحه تحریم‌های غرب خواهد بود. طبق برخی گزارش‌ها، این ترتیب به هر دو طرف اجازه می‌دهد تا حجم تجارت را تا ۱۰ میلیارد دلار در سال افزایش دهند. 

جزئیات معامله و مشخصات دقیق نحوه عملکرد این سیستم به اطلاع عموم نرسیده است. نام سایر کشورهای درگیر در سیستم بانکی به هم پیوسته نیز هنوز در دسترس نیست. از همین‌رو ارزیابی میزان منافع احتمالی هر دو کشور از این ترتیب دشوار می‌شود. این گام، پیشرفت در تقویت روابط دوجانبه اقتصادی و دیپلماتیک بین دو کشور محسوب می‌شود. همچنین برای غرب نگران‌کننده است. یافتن جایگزین و دور زدن تحریم‌ها دقیقا آن چیزی نیست که متحدان غربی به عنوان نتیجه تحریم‌ها علیه روسیه و ایران انتظار داشتند.

اگر کشورهای تحریم‌شده، بتوانند راهی برای دور زدن تحریم‌ها بیابند، در این صورت غرب یکی از کارت‌های بسیار قدرتمند خود در این بازی را از دست می‌دهد. این وضعیت به طور بالقوه می‌تواند به از دست دادن مزیت غرب یا حداقل تضعیف موقعیت خود در برابر ایران و روسیه تبدیل شود. 

یکپارچگی بانکی اقتصادی ایران و روسیه، احتمالا به همکاری متقابل قابل توجه در حوزه سایبری، سرمایه‌گذاری خارجی و همکاری‌های فناوری تبدیل می‌شود که روابط دو کشور را تقویت کرده و به طور بالقوه می‌تواند به یک اتحاد دوجانبه پایدار و سودمند تبدیل شود. در نهایت، این تحولات چالش جدیدی را برای غرب ایجاد می‌کند که اکنون باید در مورد اثربخشی مکانیسم تحریم‌ها تجدید نظر کند. 

همچنین، انتظار می‌رود که میر دسترسی به بازار مصرف روسیه را باز کند و گردش مالی بین روسیه و ایران را افزایش دهد، زیرا معاملات پرداخت را برای مشتریان شرکت‌های مختلف تسهیل می‌کند. بخش گردشگری نیز می‌تواند از این پروژه بهره‌مند شود. در ضمن، شبکه داخلی دو کشور ایران و روسیه کارمزد تراکنش کمتری را در مقایسه با شبکه‌های پرداخت بین‌المللی ارائه می‌کنند که آن‌ها را برای کاربران مقرون به صرفه‌تر می‌کند. آن‌ها همچنین با ارائه خدمات پرداخت به کاربرانی که احتمالا به خدمات بانکداری سنتی دسترسی نداشته باشند، شمول مالی را ترویج می‌کنند.