چرا کریدور زنگزور ناگهان برای واشنگتن مهم شد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در طول تاریخ، منطقه قفقاز جنوبی همواره میدان رقابت قدرت‌های منطقه مانند روسیه، ایران و عثمانی بوده است. پس از فروپاشی شوروی و استقلال جمهوری‌های آذربایجان، ارمنستان و گرجستان، این منطقه با ورود اتحادیه اروپا و ایالات متحده و همچنین درگیری بلندمدت قره باغ، به کانون رقابت جهانی تبدیل شد؛ به ویژه که پس از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ و کنترل آن توسط نیروهای آذری، اختلافات تشدید شد که ریشه در ادعاهای باکو در مورد کریدور زنگزور دارد که جنوب ارمنستان را جدا و جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل می‌کند. 

پروژه کریدور زنگزور طیف وسیعی از موافقان و مخالفان خاص خود را دارد که در این میان ایران به عنوان مهمترین مخالف آن شناخته می‌شود، در حالی که این طرح با اهداف راهبردی سازمان کشورهای ترک و همچنین ناتو به نوعی همسو شده است. چین نیز به دلیل رونق کریدور میانی تاکنون موضع تقریبا مثبتی داشته اما روسیه به عنوان با نفوذترین قدرت منطقه‌ای، تاکنون رویکرد تقربیا میانه درپیش گرفته است. اما بروز برخی اختلافات با باکو می‌تواند باعث تغییر این موضع شود. 

جالب اینکه، چندی پیش سفیر ایالات متحده پیشنهاد کشورش برای کنترل ۱۰۰ ساله کریدور زنگزور را داده که باعث افزایش پیچیدگی‌ها در منطقه قفقاز می‌شود. در این راستا، ایالات متحده پیشنهاد داده که مدیریت کریدور زنگزور را به دست گیرد تا بر اختلافات در مذاکرات بین ایروان و باکو غلبه کند. این اظهارات توسط سفیر ایالات متحده در ترکیه، تام باراک، تایید و تاکید کرد که واشنگتن آماده است تا این کریدور را به مدت ۱۰۰ سال از طریق یک شرکت خصوصی آمریکایی اجاره کند. 

وی گفت: «آن‌ها بر سر ۳۲ کیلومتر جاده اختلاف دارند اما این شوخی نیست. اما می‌گوید که بسیار خب، ما این را کنترل می‌کنیم. ۳۲ کیلومتر جاده را به مدت ۱۰۰ سال به ما اجاره دهید و شما می‌توانید آن را بین خودتان تقسیم کنید.» 

به گفته میدل ایست آی، ارمنستان اصرار دارد که این ابتکار عمل شامل بخشی از جاده نخجوان نیز باشد که طرف آذربایجانی آن را غیرقابل قبول می‌داند. آذربایجان نیز به نوبه خود خواستار تضمین دسترسی بدون مانع است و با کنترل کامل ایروان بر این مسیر مخالف است. 

گزارش شده که بحث در مورد این کریدور مربوط به مقدمات امضای توافقنامه صلح بین دو کشور است. تا ماه مارس، ارمنستان و آذربایجان در مورد ۱۵ ماده از ۱۷ ماده پیش‌نویس، از جمله مقدمه، به توافق رسیده بودند و تنها مسائل مربوط به دعاوی بین‌المللی و تعیین طرف‌های ثالث را حل نکرده بودند. در اوایل ماه ژوئیه، رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه تغییرات در رویکرد ارمنستان را مثبت ارزیابی کرد و گفت: «اگرچه ارمنستان در ابتدا با کریدور زنگزور مخالف بود اما اکنون به رویکرد انعطاف‌پذیرتری برای ادغام اقتصادی پایبند است.» 

البته روز گذشته ترکیه از این پیشنهاد ابراز بی‌اطلاعی کرده و ارمنستان نیز اعلام کرد که «بر اساس قوانین کشور، اراضی ارمنستان فقط به منظور کشاورزی می‌تواند اجاره داده شود. گزینه‌ای که سفیر ایالات متحده مطرح می‌کند، غیرممکن است.»

با این وجود، این پیشنهاد نشان‌دهنده اهمیت راهبردی قفقاز جنوبی و کریدور زنگزور برای دولت ترامپ است. 

اهمیت زنگزور برای ترامپ 

معمولا قفقاز جنوبی با وجود اهمیت راهبردی، چندان در اولویت سیاست خارجی ایالات متحده نبود و معمولا ذیل آسیای مرکزی سیاست‌گذاری می‌شد اما به نظر می‌رسد که افزایش اهمیت آن به ویژه در حوزه کریدورهای جنوبی موجب بازنگری در رویکرد واشنگتن شده و شاهد اظهارنظرهای مقامات این کشور در اینباره هستیم. 

باید توجه داشت که پس از آغاز جنگ اوکراین و تحریم روسیه، کریدور شمالی پروژه کمربند و جاده چین از روسیه و بلاروس با موانع جدی مواجه شد و این امر باعث انحراف بخشی از محموله‌های چین و اروپا به کریدور میانی شده که از طریق کشورهای عمدتا ترک‌زبان عبور می‌کند. هرچند این کریدور از آذربایجان و گرجستان عبور می‌کند اما باکو برای جلب حمایت چین و اتحادیه اروپا سعی در ارتباط آن با کریدور زنگزور می‌کند تا نظر مثبت آنها را به این کریدور جلب کند. 

همچنین، کریدور جنوبی شامل چین-قزاقستان-ترکمنستان-ایران-ترکیه به دلیل جنگ اخیر و حملات اسرائیل برای شرکت‌ها و دولت‌ها ناامن نشان داده می‌شود. در واقع، با ایجاد وضعیت جنگی بین اسرائیل و ایران سعی شد تا اهمیت ایران در این کریدورها کاهش داده شود، بنابراین به نفع ترکیه است که به دنبال گزینه‌های جایگزین باشد. چین به ویژه آن‌هایی که قادر به رسیدن به اروپا از طریق روسیه نیستند، احتمالا به جای ایران، به کریدور میانی که از دریای خزر می‌گذرد، روی خواهند آورد. این یک مزیت قابل توجه برای این مسیر است. 

این امر همچنین می‌تواند روند اجرای کریدور زنگزور را تسریع کند، به طوری که اخیرا کشورهای خلیج فارس مانند امارات نیز از آن حمایت می‌کنند. 

اکنون با توجه به افزایش اهمیت کریدور میانی، ترکیه و جمهوری آذربایجان به عنوان ذی‌نفعان اصلی کریدور زنگزور سعی در تکمیل آن دارند، یعنی به دنبال تعریف همسویی منافع بین سازمان کشورهای ترکزبان و ناتو هستند. در این میان، این موضوع از چند بعد برای ایالات متحده و اروپا از اهمیت بالایی برخوردار و بستر پیشنهاد اخیر واشنگتن شده است. باید توجه داشت که حضور ایالات متحده در پوشش کریدور زنگزور در مرزهای ایران، می‌تواند پیامدهای امنیتی برای کشور داشته باشد و امکان رصد کشور را فراهم می‌کند. 

همچنین ایالات متحده به دنبال کاهش نفوذ روسیه در حیاط خلوت آن است تا احتمالا معامله را در ازای امتیازگیری در اوکراین صورت دهد. یکی دیگر از دلایل احتمالی ورود واشنگتن در موضوع کریدور زنگزور، کنترل کریدور میانی چین و فشار بر پکن است. اکنون که بخش شمالی و جنوبی پروژه کمربند و جاده تا حدودی ناامن شده، اهمیت کریدور میانی برای چین نیز افزایش یافته و این امر زمینه دخالت ایالات متحده را فراهم می‌کند. 

امنیت انرژی اروپا 

پیش از جنگ اوکراین، تقریبا ۵۰ درصد گاز کشورهای اتحادیه اروپا از روسیه تامین می‌شد اما پس از جنگ اوکراین و تحریم گاز روسیه، این کشورها به دنبال جایزگزین‌های دیگر بودند که یکی از آن‌ها منابع آسیای مرکزی و قفقاز است؛ به طوری که براساس توافق جمهوری آذربایجان و اتحادیه، صادرات این کشور به اتحادیه تا سال ۲۰۲۷ دو برابر خواهد شد که این میزان بخش اندکی از گاز روسیه را می‌تواند جبران کند. 

از همین‌رو منابع گازی ترکمنستان به عنوان چهارمین دارنده گاز جهان از اهمیت راهبردی برخوردار شده اما به دلیل موقعیت جغرافیایی، این کشور قادر به ارسال گاز به اروپا نیست؛ هرچند در گذشته پروژه نزدیک به ۵ میلیارد دلاری ترانس خزر برای این منظور تعریف شده بود که به دلایل مالی، حقوقی و فنی تاکنون اجرایی نشده است. البته از مارس سال جاری صادرات سالانه ۲ میلیارد مترمکعب گاز از طریق ایران به ترکیه آغاز شده که در صورت افزایش حجم می‌تواند به اروپا نیز گسترش یابد. 

از همین زوایه نیز حمایت ایالات متحده و اروپا از کریدور زنگزور قابل ردیابی است. به باور آن‌ها راه‌انداز این کریدور می‌تواند بستر مناسب برای پروژه ترانس خزر نیز باشد که در این صورت گاز ترکمنستان به اروپا منتقل و امنیت انرژی آن بدون نیاز به ایران تامین می‌شود. در ضمن نباید از تنش‌های اخیر در دریای سرخ و تنگه هرمز غافل شد که گاز قطر بخشی از نیاز اروپا را تامین می‌کند و در صورت بروز هرگونه اختلال در این روند، جبران آن برای اروپا دشوار خواهد بود. 

در مجموع، دلایل ورود واشنگتن به کریدور زنگزور ترکیبی از عوامل سیاسی، اقتصادی و امنیتی است که در این میان، شاید مهمترین آن‌ها کنترل محور روسیه-ایران-چین با همکاری سازمان کشورهای ترک‌زبان است.