بررسی موقعیت جغرافیایی و خصوصیات کلی دشت مغان

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ مطلب پیش رو، بخش سوم پرونده «دشت مغان» بوده و در آن به معرفی خصوصیات کلی سرزمینی و آمارهای جمعیتی این منطقه پرداخته شده است. دشت مغان (به گویش محلی موغان یا موقان) یا جلگه مغان، منطقه‌ای حاصلخیز با خاکی غنی، آبی کافی و اقلیمی مناسب بوده که در شمالی‌ترین قسمت استان اردبیل و در منطقه مجاور جمهوری آذربایجان واقع شده است. مساحت این دشت در سمت ایران، حدود ۳۵۰ هزار هکتار برآورد می‌شود و از دامنه‌های سبلان تا کرانه‌های ارس کشیده شده است. با این حال بخش اعظم این جلگه اکنون در جمهوری آذربایجان قرار دارد.

در دشت حاصلخیز مغان، ۱۰ شهر بیله‌سوار، پارس‌آباد، جعفرآباد، مغان‌سر (مجموع تازه‌کند قدیم و جدید)، اصلاندوز، گرمی، انگوت، اسلام‌آباد، اولتان و بابک قرار دارند. پرسابقه‌ترین شهر در این میان، شهر گرمی است.

این در حالی بوده که پرتال شرکت کشت‌و‌صنعت و دامپروری مغان، در معرفی این دشت می‌نویسد: «دشت حاصلخیز مغان با مساحت تقریبی ۳۵۰ هزار هکتار در غرب دریای خزر و در شمالی‌ترین بخش از کشورمان واقع شده است. رودخانه ارس که از بخش شمالی آن عبور می‌کند، خط مرزی کشور‌های جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان را تشکیل می‌دهد. در مجموع می‌توان گفت که خاک‌های دشت مغان جهت کاشت کلیه محصولات زراعی به‌استثنای نباتاتی که بی‌نهایت به شوری خاک حساس باشند، مناسب است. منبع تامین آب این دشت رودخانه ارس بوده که با PH حدود ۷.۴ و میزان شوری متوسط برای بیشتر گیاهان زراعی قابل استفاده محسوب می‌شود.»

این منطقه، تقریبا۸۰۰ کیلومتر معادل ۱۰.۵ ساعت پیمایش از تهران فاصله دارد. همچنین فاصله این منطقه تا اردبیل ۲۲۵ کیلومتر و معادل حدودا ۳ ساعت پیمایش است. 

دشت مغان در آینه آمار 

مطابق سالنامه آماری ۱۳۹۸ استان اردبیل که سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اردبیل صادر کرده، این منطقه مجموعا شامل ۸۹۰ آبادی است. بارندگی متوسط سالانه این دشت بالای ۳۰۰ میلی‌متر بوده و میانگین دمای سالانه حول ۱۵ درجه سانتیگراد دور می‌زند. همچنین در سال ۹۸، در کل استان اردبیل، ۶ تصفیه‌خانه فاضلاب در شهر‌های اردبیل، خلخال، مشگین‌شهر، مغان، اصلاندوز و بیله‌سوار وجود داشته و در کل استان، از حدود ۶،۸۰۰ چاه عمیق و نیمه‌عمیق، سالانه بیش از ۲۰۲ میلیون مترمکعب آب استخراج می‌شود. در کنار این، ۲۶۴ قنات و ۴،۱۵۴ چشمه در این استان وجود دارد.

نرخ مشارکت اقتصادی در این استان، ۴۷.۸ درصد، نرخ بیکاری ۱۰.۱ درصد (بیشترین جمعیت بیکار در مقطع عالی با ۴۲.۵ درصد بوده) و سهم بخش‌های کشاورزی، صنعت و خدمات به ترتیب ۳۲، ۲۶ و ۴۲ درصد بوده است.

مطابق همین سالنامه، در سال ۱۳۹۶ حدود ۱.۶۸۵ میلیون راس گوسفند و بره، ۳۱۹ هزار راس بز و بزغاله، ۲۶۰ هزار راس گاو و گوساله و ۷ هزار راس گاومیش و بچه‌گاومیش در استان اردبیل وجود داشته‌اند. در گذشته، شترداری در این منطقه مرسوم بوده و تعداد قابل توجهی اسب و الاغ نیز در این منطقه وجود داشته که اکنون تقریبا وجود ندارد. 

آمار‌های منطقه در گذر زمان 

مطالعات کمپانی «هاوایین آگرونومیکس» در تاریخ ۱۱ اسفندماه ۱۳۵۰، سرزمین مغان را به سه بخش «دشت»، «میان‌بند‌ها و دامنه‌ها» و «مراتع کوهستانی سبلان» تقسیم کرده و درخصوص شرایط هریک از این سه منطقه توضیحاتی می‌دهد که در ادامه توضیحاتی درباره این سه بخش داده شده است. 

دشت مغان: این دشت در منطقه جنوبی ارس، بین ۵۰ تا ۶۰۰ متری از سطح دریا ارتفاع دارد. مساحت ناخالص اراضی دشت، به حدود ۳۰۰ هزار هکتار بالغ می‌شود. همچنین ۹۲ هزار هکتار از این دشت، مسطح بوده که برای کشت آبی، دیم و همچنین چرا گوسفندان مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این ۹۲ هزار هکتار، ۱۸ هزار هکتار در آن زمان تحت آبیاری بوده و توسط عشایر و شهرنشین‌های اطراف زراعت می‌شد، به طوری که تقریبا هر ۳ تا ۱۲ هکتار به یک نفر اختصاص داشت. همچنین مازاد اراضی ناخالص دشت، به مساحت ۲۰۸ هزار هکتار منحصرا برای مراتع زمستانی مناسب بوده، زیرا پستی و بلندی اراضی مانع از آبیاری با شیب طبیعی است. همچنین به علت عدم کفایت بارندگی بهاره، کشت غلات را با خطر غیراقتصادی بودن همراه می‌کند.

میان‌بند‌ها و دامنه‌ها: این بخش‌ها بین ۶۰۰ متر تا ۲ هزار متر از سطح دریا ارتفاع دارند. مساحت ناخالص این ناحیه ۷۰۰ هزار هکتار بوده و تعداد زیادی دهات در این منطقه وجود دارند. زراعت دیم غلات در این مراتع رواج داشته و بیش از یک‌سوم مراتع این دامنه‌ها زیر شخم رفته‌اند و به این ترتیب سطح بسیار کمی برای چرا حیوانات باقی مانده است.

مراتع کوهستانی سبلان: این بخش‌ها نیز بیش از ۲ هزار متر از سطح دریا ارتفاع دارند. قله سبلان، ۴۲۰۰ متر ارتفاع داشته و مساحت آن، ۱۶۵ هزار هکتار برآورد می‌شود.

کیت ابوت، سرکنسول انگلیس در تبریز، اولین نفری است که در سال ۱۸۴۴ (۱۲۲۲ ه.ش)، قبایل شاهسون اردبیل و مشگین را فهرست کرد. این در حالی بود که تعداد خانوار‌های شاهسون ۱۲ هزار خانواده برآورد شدند.همچنین اوگرانوویچ، در سال ۱۸۷۰ (۱۲۴۹ ه.ش)، تعداد خانوار‌های شاهسون را ۱۲ هزار دانسته که ۹ هزار آن در مشگین و ۳۲۰۰ خانوار در منطقه اردبیل سکونت داشته‌اند. ۶ هزار گله گوسفند هریک شامل ۳۰۰ راس و همچنین مجموعا ۳۰ هزار راس شتر و تعدادی اسب متعلق به شاهسون‌ها بوده است. با این تخمین، خانواده‌های شاهسون با سرانه ۱۵۰ راس گوسفند و سرجمع ۵ راس شتر و اسب، زندگی نسبتا مطلوبی را تجربه می‌کردند.

سال‌ها بعد اطلاعات اعلام شده در پایان فاز اول مطالعات کمپانی هاوایین آگرونومیکس در تاریخ ۱۱ اسفندماه ۱۳۵۰ به‌روز شد. بر این اساس در منطقه روستایی (یعنی خارج از اراضی تحت آبیاری)، ۸،۸۰۲ خانوار، متشکل از ۴۷،۲۴۶ نفر (۲۲،۶۳۰ زن و ۲۴،۶۱۴ مرد) در ۱۸۲ روستا زندگی می‌کردند. همچنین ۳۶ طایفه و بیش از ۲۰۹ تیره شاهسون وجود داردند که شامل ۴،۳۱۵ خانوار کوچ‌نشین و ۹،۶۸۳ خانوار روستایی می‌شود. متوسط تعداد نفرات خانوار‌های کوچ‌نشین ۶.۶ نفر و متوسط نفرات خانوار‌های روستایی ۵.۶ نفر برآورد شده است.

در ادامه آمده است که کل جمعیت عشایری مغان ۹۴،۹۳۵ نفر است که از این تعداد، بخش کوچ‌نشین شاهسون‌ها ۴۱،۶۷۹ نفر و کل جمعیت روستاییانی که اصل آنها از طوایف شاهسون و اجارود سرچشمه گرفته، ۵۳،۲۵۶ نفر است. در سال ۱۹۷۱ در منطقه مغان، مجموعا ۱۲۵،۸۷۹۰ راس دام سبک (شامل گوسفند و بز) وجود داشته و در همان زمان ۹،۶۸۳ خانوار که هر یک به طور متوسط دارای ۱۳۰ راس گوسفند و بز بودند، وجود داشته‌اند. در کل منطقه مغان، حدود ۵۰ هزار راس گاو، به همین اندازه جمعا اسب و الاغ و ۶۰ هزار نفر شتر وجود داشته است.  

همچنین آمار اعلامی وزارت کشاورزی و منابع طبیعی در ۲۱ آبان‌ماه سال ۱۳۵۱ نشان می‌دهد در این تاریخ (با وجود یکجانشینی و کاهش قهری تعداد دام‌ها)، حدود ۷۶۰ هزار دام سبک و ۲۱ هزار گاو و گاومیش مایه‌کوبی شده‌اند. این آمار، کم‌وبیش آمار‌های پیشین را تایید می‌کند.

تصویر آمار ارائه شده در سال ۱۳۵۱؛ منبع: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند شماره ۱۶۸۶۱۴۳