چالش‌ها و راهکار‌های تقویت تولید «کلزا» در کشور

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ از میان اقلام اساسی در سبد غذایی مردم کشور ما، روغن نقش مهمی دارد. از این رو چندی است وزارت جهادکشاورزی در تلاش است تولید انواع دانه‌های روغنی را در کشور تقویت نماید تا تولید روغن در کشور به خودکفایی نزدیک شود؛ اما این موضوع با چالش‌هایی مواجه است. در این زمینه با دکتر بهرام علیزاده، مسئول بخش گیاهان روغنی موسسه اصلاح بذر به گفت‌وگو نشسته‌ایم. وی ضمن آسیب‌شناسی سیاست‌ها و چرخه تجاری کلزا، بر نکاتی که می‌تواند تولید داخل را تقویت نماید تاکید کرد.

از همین مجموعه بخوانید

+ خودکفایی در تولید قند و شکر نزدیک است

+ ظرفیت‌ها و چالش‌های تولید «ذرت» در کشور

+ اقداماتی که به خودکفایی گندم منجر شد/چالش‌های تولید گندم چیست؟

اقتصاد معاصر: امروزه بحث دانه‌های روغنی در کشور مهم است و در برنامه هفتم توسعه هم بر آن تاکید شده است؛ سیاست‌های کلی سازمان تات و وزارتخانه نیز این است که در دانه‌های روغنی خودکفا شویم. گمان می‌کنم بحث دانه‌های روغنی در موسسه به دهه ۴۰ باز می‌گردد و سال‌هاست در آنجا کار‌های خوبی صورت گرفته و امروز نتایج آن را می‌بینیم. امروزه در بعضی ارقام روغنی هم صاحب‌نظر هستیم و هم می‌توانیم تولید روغن داشته باشیم؛ با این توضیحات، اما امروز همچنان در بحث روغن واردکننده هستیم. نکته و سوال اساسی بنده این است که در سال‌های اخیر مهم‌ترین فعالیت‌های موسسه تحقیقات، اصلاح و تهیه نهال و بذر در زمینه دانه‌های روغنی چه بوده و از دیدگاه شما بحث دانه‌های روغنی در کشور به چه سمتی می‌رود؟ مهم‌ترین چالش و راهبرد آن چیست؟ در آینده به کجا خواهیم رسید؟ 

مهمترین چالش در حوزه دانه‌های روغنی این است که شاید ظرفیت کشور به ما این اجازه را ندهد که صددرصد خودکفا شویم؛ یعنی اگر بنا باشد که تمام دانه‌های روغنی یا روغن مورد نیاز کشور را با ظرفیت کشاورزی خود تولید کنیم، باید تولید سایر گیاهان به‌شدت کاسته شده و از سوی دیگر به گیاهان دیگر وابسته شویم! یعنی به عنوان مثال بخش زیادی از سطح زیر کشت گندم را به کلزا و دانه‌های روغنی اختصاص بدهیم و واردکننده گندم شویم! البته می‌توانیم با در نظر گرفتن توان کشور و برنامه‌ریزی عملیاتی این وابستگی ۹۰ درصدی را تا حد زیادی کاهش داده و به ۶۰ یا ۶۵ درصد برسانیم. باید این نکته را در نظر بگیریم که قطع کامل وابستگی مقدور نیست؛ زیرا توان کشور این اجازه را نخواهد داد. 

دومین چالشی که در کشور وجود دارد، بحث حمایت از واردات در عوض حمایت از تولید داخل است. یعنی به معنای واقعی کلمه از تولید داخل حمایت نمی‌شود و بیشتر بصورت شعار است؛ بنابراین باید عزمی ملی برای حمایت از تولید داخلی و تولیدکنندگان دانه‌های روغنی وجود داشته باشد تا بتوانیم به سمت خودکفایی و کاهش وابستگی حرکت کنیم. هر ساله کشاورزان کلزا می‌کارند و با زحمت فراوان برداشت می‌کنند و به دولت می‌فروشند ولی گاهی کشاورزان تا ۶ یا ۷ ماه باید به دنبال پول خود بدوند! آیا در این صورت انگیزه‌ای برای کشت در سال آینده وجود خواهد داشت؟

بحث بازرگانی، تعیین قیمت منطقی خرید، تحویل به‌موقع پول به کشاورز، حمایت‌های لجستیکی مثل تامین کود؛ سموم مناسب و... نکات دیگری هستند که می‌توان آنها را مرتفع و تولید داخلی را متحول کرد.

چالش دیگر عدم برنامه‌ریزی کافی برای تولید بذر است. یعنی برنامه مدوّنی برای تولید بذر و پیش‌بینی بذر برای سال آینده وجود ندارد. هر سال بحث کمبود بذر وجود دارد، درحالی‌که باید آن را از سال قبل برنامه‌ریزی کرد و آن را تکثیر کرده و در دسترس قرار داد. امروزه زمانی که با کمبود بذر مواجه می‌شویم، اولین راهکار و جایگزینی که برای آن پیش‌بینی می‌شود واردات از شرکت‌های خارجی است! 

بهرام علیزاده در مزرعه تحقیقاتی

اقتصاد معاصر: امروز کمبود آب در بحث افزایش تولیدات بخش کشاورزی تاثیرگذار است؛ اما دولت، سیاستگذاران و سازمان تات می‌گویند نگران نباشید که آب کم است؛ از طرف دیگر رسوخ دانش و فناوری را می‌آوریم! با توجه به اینکه خیلی از کشاورزی‌های کشور ما همچنان سنتی و معیشتی است، مشخص است که این رسوخ دانش خیلی اتفاق نیفتاده و یا اگر دانش و فناوری تولید شده است، خیلی به کار نیامده است. آیا امروز در تولیدات دانه‌های روغنی علاوه بر ارقام اصلاح شده، نفوذ دانش در حوزه‌های دیگر نیز وجود دارد؟

علاوه بر ارقامی که رساندن آنها به دست کشاورز نیاز به برنامه‌ریزی و تکثیر به موقع دارد، دانش‌های فنی دیگر ما شامل شیوه‌های کاشت و دستورالعمل‌های زراعت بهینه دانه‌های روغنی، به‌خوبی به دست زارعین نمی‌رسد. یک دستورالعمل ساده زراعت یا به دست کشاورز نمی‌رسد یا اگر هم می‌رسد، نمی‌توانند استفاده کنند. 

ممکن است با معرفی رقم‌های جدید مثلا ۵۰ یا ۶۰ کیلو در هکتار به ظرفیت تولید اضافه کرد، ولی وقتی با عدم رعایت اصول صحیح زراعی ۲ تن محصول از دست برود، نمی‌توان آن را با هیچ رقمی جایگزین کرد. پتانسیل ارقام چیزی است که کشاورز در شرایط بهینه می‌تواند از آن استفاده کند. اگر محصولی می‌تواند ۲ تن عملکرد تولید داشته باشد، به آن شرط است که تمام نیازمندی‌های آب، کود، مواد غذایی و سموم برطرف شده و همه رفتار‌ها بهینه و در زمان مناسب انجام شود. رقم نمی‌تواند معجزه کند و بدون تامین نیازمندی‌ها، پتانسیل خود را بروز دهد. 

من معتقدم امروز در سطح کشور مسائل به‌زراعی و عدم رعایت آن، آسیب زننده‌تر از واردات ارقام پرمحصول خارجی است. تقریبا در ۱۰ سال گذشته تمام زراعت کشور با ارقام خارجی اتفاق افتاده است و رقم‌های داخلی نقشی بسیار کمرنگ دارند. به میانگین عملکرد کشوری کلزا نگاه کنید که از ۲ تن به ۱.۵ تن رسیده است! این نشان‌دهندۀ این است که رقم‌های خارجی نیز نمی‌توانند معجزه کنند و باید با رعایت اصول صحیح زراعی از این پتانسیل‌ها استفاده کرد. دستورالعمل‌ها وجود دارد ولی باید امکان رعایت آنها برای کشاورز فراهم شود تا بتوانند تولید خوبی داشته باشند.

اقتصاد معاصر: ما در تنوع ژنتیکی قوی هستیم؟ آیا این موضوع در اصلاح ارقام به ما کمک کرده است؟ 

از لحاظ تنوع ژنتیکی بسیار ضعیف هستیم.

اقتصاد معاصر: خاستگاه آن را نداریم یا در جمع‌آوری و نگهداری آن ضعیف هستیم؟

خاستگاه کنجد و گلرنگ فلات ایران است ولی جمع‌آوریِ اصولی و درست از این گیاهان به عمل نیامده است و اگر ذخایر ژنتیکی نیز جمع‌آوری شده، مورد بهره‌برداری قرار نگرفته است. آفتابگردان، کلزا، سویا و کاملینا نیز وارداتی هستند و بسیار طبیعی است که تنوع ژنتیکی در این خصوص در فلات ایران نداریم و جمع‌آوری از عرصه نیز پاسخگو نیست و باید با بانک‌های ژن گیاهی مختلف در دنیا ارتباط برقرار شود.

اقتصاد معاصر: پیشنهاد و توصیه شما در این حوزه چیست؟

اراده ملی برای حمایت از تولید داخل تحقق پیدا کند و همه به آن پایبند باشیم و تمام جوانب و امکانات لازم را برای آن فراهم کنیم و به معنای واقعی کلمه از کشاورزان تولیدکننده حمایت کنیم؛ به نظر حتما منجر به خودکفایی در دانه‌های روغنی خواهد شد.