بومرنگ تنگه هرمز در سبد رای آمریکایی‌ها

اقتصاد معاصر-محمدامین حق‌گو، پژوهشگر اقتصادی: روز دوازدهم آبان شهروندان آمریکایی برای انتخاب نمایندگان کنگره به پای صندوق‌ها رفتند اما بخشی از داوری آنان درباره جنگی بود که هزاران کیلومتر دورتر، در خلیج فارس جریان داشت. دموکرات‌ها با رخدادی که در ۵۰ سال اخیر بی‌نظیر بود، کنترل مجلس نمایندگان و سنا را از جمهوری‌خواهان گرفتند و حتی در ایالت‌های جمهوری‌خواه‌نشینی چون تگزاس، کانزاس، آیووا و کارولینای جنوبی کرسی‌های سنا را تصاحب کردند. در عمق ماجرا، یک عدد تکراری در زندگی میلیون‌ها آمریکایی نقش داشت و آن هم قیمتی بود که هر هفته روی تابلوی پمپ‌ بنزین می‌دیدند.

تنگه هرمز، آبراه باریکی در جنوب ایران به مساله‌ای سرنوشت‌سازی در سیاست داخلی آمریکا تبدیل شد. جنگی که واشنگتن آغاز کرده بود، با اختلال در عبور نفتکش‌ها و حمل فرآورده‌های انرژی هزینه‌ای به اقتصاد آمریکا تحمیل کرد که بخشی از آن را شهروند عادی پرداخت. البته شکست جمهوری‌خواهان علت واحدی نداشت. تعرفه‌های تجاری، نگرانی از فساد و نارضایتی از شیوه حکمرانی ترامپ نیز سهم داشتند. اهمیت تنگه هرمز در آن بود که به این نارضایتی‌ها وزن اقتصادی داد.

شکاف در وعده ارزانی

ترامپ با وعده مهار گرانی و پرهیز از جنگ تازه به کاخ سفید بازگشته بود. اما در روز انتخابات، بر اساس داده‌های انجمن خودروی آمریکا، هر گالن بنزین معمولی به طور متوسط ۴.۱۵ دلار قیمت داشت. یک سال پیش همین مقدار ۳.۰۴ دلار بود. افزایش بیش از ۳۶ درصدی، برای خانواده‌ای که ماهانه ۶۰ گالن بنزین مصرف می‌کند، نزدیک ۶۷ دلار هزینه اضافی در ماه ایجاد می‌کرد. 

در کشوری که بنزین یک کالای سیاسی و سرنوشت‌ساز با سفره مردم محسوب می‌شود، قیمت بنزین مانند یک نظرسنجی روزانه عمل می‌کند. شهروند شاید آمار رشد اقتصادی را دنبال نکند ولی هر بار که سوخت می‌زند، دولت را با وعده‌هایش می‌سنجد. جنگی که قرار بود کوتاه و کم‌هزینه باشد، تا زمان انتخابات ادامه یافته بود.

گازوئیل پشت ویترین فروشگاه

فشار اقتصادی به بنزین محدود نماند. میانگین قیمت گازوئیل در همان روز انتخابات به ۶.۲۹ دلار برای هر گالن رسید؛ یعنی جهشی نزدیک ۷۱ درصد در یک سال. تفاوت این دو سوخت مهم است. بنزین مستقیم از جیب راننده پرداخت می‌شود اما گازوئیل در هزینه حمل بار، فعالیت کامیون‌ها، ماشین‌آلات کشاورزی و رساندن کالا به فروشگاه پنهان می‌شود. به همین سبب، اثر آن با تاخیر در قیمت نهایی کالاها یا کاهش سود تولیدکنندگان ظاهر می‌شود.

گزارش ماه گذشته آژانس بین‌المللی انرژی نشان داد صادرات جهانی گازوئیل در نه ماه سال ۲۰۲۶ حدود ۱۰ درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل بوده است. اختلال در پالایشگاه‌ها و صادرات خاورمیانه، در کنار کاهش عرضه روسیه، بازار فرآورده‌ها را فشرده نگه داشت. از همین‌جا روشن می‌شود چرا بازگشت بخشی از نفت خام به بازار، الزاما به ارزانی سوخت نمی‌انجامد. نفت باید پالایش شود، فرآورده باید با کشتی و کامیون جابه‌جا شود و مسیرهای انتقال نیز باید امن باشند. بحران تنگه هرمز در چند حلقه از این زنجیره اثر گذاشته بود.

با این حال تولید بالای نفت در آمریکا هم مانع گرانی نشد؛ زیرا قیمت سوخت از رقابت خریداران در بازاری جهانی اثر می‌پذیرد.

طوفان هرمز در مزرعه‌های آمریکا

اگر کسی گمان کند تنگه هرمز با سفره آمریکایی ارتباطی ندارد، کافی است صورت‌حساب یک کشاورز را ببیند. تراکتور و کمباین گازوئیل می‌خواهند و تولید بسیاری از کودهای شیمیایی نیز به گاز و انرژی وابسته است. دانشگاه آرکانزاس در بررسی مهرماه برآورد کرد که اختلال در حمل سوخت و کود از مسیر تنگه هرمز و دریای سرخ، بیش از ۳۴۳ میلیون دلار هزینه اضافی به کشاورزان این ایالت تحمیل می‌کند. قیمت گازوئیل مزرعه در فصل برداشت، در مقایسه با رقمی که هنگام بودجه‌بندی کشت پیش‌بینی شده بود، ۹۲ درصد بالاتر رفت.

این فشار یک‌ شبه به قیمت نان و گوشت تبدیل نمی‌شود. قراردادهای پیشین و فاصله تولید تا مصرف، انتقال هزینه را کند می‌کنند. بر اساس داده‌های اداره آمار کار آمریکا، قیمت مواد غذایی در مهرماه نسبت به سال قبل ۲.۵ درصد بالا رفت. این رقم را باید در مقایسه با تورم دو درصدی آمریکا سنجید تا عیار آن مشخص شود.

تورم در قامت رای اعتراضی

گزارش رسمی تورم آمریکا قبل از انتخابات نشان داد شاخص قیمت مصرف‌کننده طی یک ماه ۰.۶ درصد و در مقیاس سالانه ۳.۷ درصد افزایش یافته است. قیمت بنزین در همین دوره ۱.۹ درصد بالا رفت و به تنهایی بیش از نیمی از تورم ماهانه را توضیح داد. نرخ افزایش سالانه قیمت انرژی نیز به ۲۰.۴ درصد رسید. این ارقام نشان می‌داد هزینه جنگ، در سطح احساسات سیاسی باقی نمانده و به سنجه‌های رسمی اقتصاد راه یافته است.

پیش از انتخابات، نظرسنجی رویترز و ایپسوس زنگ خطر را به صدا درآورده بود. در هفته اول شهریور، ۷۱ درصد آمریکایی‌ها از عملکرد ترامپ در مهار هزینه زندگی ناراضی بودند. در پیمایش آستانه انتخابات نیز ۷۸ درصد رای‌دهندگان گرانی را مساله‌ای بسیار مهم یا مهم‌ترین عامل انتخاب خود می‌دانستند. نظرسنجی خروج از صندوق شبکه ان‌بی‌سی تصویر گویاتری ارائه کرد. ۸۷ درصد رای‌دهندگان از قیمت بنزین و گازوئیل و ۸۸ درصد از هزینه خوراک نگران بودند. ۴۴ درصد می‌گفتند وضع مالی‌شان نسبت به دو سال پیش بدتر شده و فقط ۱۸ درصد از بهبود سخن می‌گفتند.

در نظرسنجی گسترده رای‌دهندگان آسوشیتدپرس، حدود شش نفر از هر ده نفر حمله نظامی آمریکا به ایران را تصمیمی نادرست دانستند. دو نارضایتی به هم گره خورده بود؛ مخالفت با جنگی طولانی و ناخشنودی از صورت‌حساب آن. وعده ارزانی و وعده دوری از جنگ‌های پرهزینه، هر دو زیر سوال رفته بود.

اعتراف در اردوگاه ترامپ

صریح‌ترین شاهد این پیوند از زبان خود ترامپ شنیده شد. او پس از انتخابات در گفت‌وگو با فاکس‌نیوز پذیرفت که ایران در شکست حزبش سهم داشته ولی کوشید مسوولیت را از اصل جنگ دور کند: «فکر نمی‌کنم مساله جنگ باشد؛ فکر می‌کنم قیمت بنزین است». همین تفکیک، تناقض اصلی را آشکار می‌کرد. اگر افزایش بهای بنزین از ناامنی ناشی از جنگ اثر می‌پذیرد، نمی‌توان پیامد اقتصادی را از تصمیم نظامی جدا کرد.

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور حتی صریح‌تر سخن گفت و علت شکست را جنگ دانست. ران دی‌سانتیس، فرماندار جمهوری‌خواه فلوریدا، پیش از رای‌گیری هشدار داده بود که جنگ ایران و گرانی بنزین بار سنگینی بر دوش نامزدهای حزب گذاشته است. تد کروز، سناتور جمهوری‌خواه تگزاس نیز از طولانی شدن جنگ، گرانی سوخت و اثر تعرفه‌ها انتقاد کرد. این سخنان نشان می‌دهد بخشی از نخبگان جمهوری‌خواه دریافته‌اند که ادامه منازعه، توان انتخاباتی دولت را فرسوده است. هرچند کاهش محبوبیت ترامپ، به معنای پایان خطر تهدید نظامی نیست.

معنای پیروزی برای ایران

بحران تنگه هرمز یک واقعیت راهبردی را آشکار کرد. در اقتصاد به‌هم‌پیوسته جهان، برتری نظامی به معنای مصونیت اقتصادی نیست. آمریکا می‌تواند نیروی دریایی بزرگی به منطقه بفرستد اما نمی‌تواند با فرمان سیاسی، هزینه بیمه کشتی، کمبود گازوئیل یا نگرانی مصرف‌کنندگان را حذف کند. موقعیت ایران در کنار این آبراه، به کشور توان اثرگذاری بر محاسبات طرف مقابل داده و انتخابات کنگره یکی از نمودهای سیاسی آن بوده است.

آنچه می‌توان «هرمزگیت» نامید، در اصل بازگشت هزینه جنگ به سیاست داخلی آمریکاست. رای‌دهندگان با تجربه گرانی سوخت و تردید درباره سودمندی جنگ، بخشی از قدرت ترامپ در کنگره را پس گرفتند. موقعیت جغرافیایی هنگامی به قدرت ملی تبدیل می‌شود که با تدبیر اقتصادی و سیاسی همراه باشد. هنر راهبردی، حفظ همین قدرت و تبدیل آن به امنیت پایدار و دستاوردی قابل لمس برای مردم ایران است.