ارمنستان تشنه خدمات فنی و مهندسی ایران

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ایران و ارمنستان، دو کشور همسایه با پیوند‌های تاریخی غنی و تعاملات فرهنگی دیرینه هستند. با این حال، وقتی صحبت از اقتصاد به میان می‌آید، هنوز توجهی به ظرفیت‌های بین دو کشور نشده است. تقریبا در هر نشست بین مقامات عالی و میانی، به ظرفیت‌های فراوان همکاری‌های اقتصادی کشور‌ها و افزایش روابط سیاسی اشاره شده اما با این وجود، تحولات چشمگیری در همکاری‌های اقتصادی مشاهده نشده است.

گفتنی است که همکاری و روابط دوجانبه ایران و ارمنستان در یک منطقه مهم ژئوپلیتیکی برای ثبات و توسعه منطقه‌ای هر دو کشور بسیار مهم تلقی می‌شود.

باید توجه داشت که ساخت پل مغری و افتتاح آن در سال ۱۹۹۶ یک رویداد تاریخی کلیدی در روابط اقتصادی ایران و ارمنستان است و اولین پروژه مشترک مهم بین دو کشور محسوب می‌شود. پروژه مشترک دیگر این دو کشور، ایجاد اولین خط انتقال برق ایران و ارمنستان بود که به دلیل توقف ساخت بلوک دوم نیروگاه اتمی متسامور ارمنستان پس از زلزله سال ۱۹۸۸، اهمیت به‌سزایی داشت. همچنین در طول این دوره چالش برانگیز، مرز ۴۲ کیلومتری ارمنستان با ایران که به عنوان راه نجات شناخته می‌شود، تنها پیوند پایدار این کشور با جهان شد.

نیاز راهبردی تهران-ایروان 

از زمان استقلال ارمنستان، ایران همواره بازیگر مهم منطقه‌ای بوده و هم‌اکنون سومین منبع بزرگ کالا‌های خارجی ارمنستان است. البته اکنون تجارت بین دو کشور در حال رونق بوده، به طوری که براساس اعلام مقامات ارمنی در اواخر سال ۲۰۲۳، گردش تجاری ایران و ارمنستان از ۳۵۰ میلیون دلار در سال ۲۰۲۱ به احتمال زیاد به یک میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ خواهد رسید.

با وجود تحریم‌های گسترده، ارمنستان دروازه‌ مهمی برای کالا‌های ایرانی است. در مقابل به دلیل بسته بودن مرز‌های ارمنستان با ترکیه و آذربایجان و همچنین رابطه پرنوسان با گرجستان، فعلا مطمئن‌ترین مرز برای ارمنی‌ها، ایران خواهد بود. همچنین دو کشور، قرارداد گاز طبیعی جدیدی را در سال ۲۰۲۲ امضا کردند که با توجه به وابستگی تقریبا کامل ارمنستان به انرژی روسیه، اهمیت بیشتری برای ارمنستان داشت. 

رویکرد واقع‌گرایانه، دلیل کافی برای تقویت روابط خوب ایران با ارمنستان است. باید توجه داشت که نزدیکترین متحد آذربایجان در منطقه، ترکیه بوده که در بسیاری از جهات رقیب ایران محسوب می‌شود. مخالفت تهران با کریدور ترانزیتی آذربایجان از طریق ارمنستان (زنگزور) احتمالا تا حدودی ناشی از تمایل ایران به حفظ نفوذ خود در قفقاز بوده است. باکو همچنین روابط سطح بالا با رژیم صهیونیستی، دشمن منطقه‌ای تهران، دارد. اسرائیل تسلیحات آذربایجان را تامین می‌کند و در مقابل آذربایجان منبع ۴۰ درصد انرژی تلاویو است. بنابراین، ارمنستان برای تهران، موازنه مفیدی برای مقابله با نفوذ ترکیه، آذربایجان و اسرائیل بوده است.

باید توجه داشت که روابط با ایران، فرصت‌های جدیدی را برای ایروان فراهم می‌کند. ارمنستان که هنوز عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EEU) است از توافق تجارت آزاد جدید بین EEU و ایران سود می‌برد. ارمنستان به عنوان تنها عضو اتحادیه اوراسیا که با جمهوری اسلامی هم‌مرز است، می‌تواند به مرکز کالا‌های ایرانی تبدیل شود که دنباله ورود به بازار مشترک ۱۸۳ میلیون نفری EEU خواهد بود.

همچنین اگر ارمنستان بخواهد خود را از منابع انرژی روسیه دور کند، ایران احتمالا یک گزینه ارزشمند گازی و نفتی برای آن است. علاوه‌بر این، علاقه ارمنستان به اتصال به بازار‌های آسیای جنوبی و خاورمیانه نیازمند مسیر‌های لجستیکی است که از ایران عبور می‌کنند. به نظر می‌رسد که ایران آماده همکاری‌های بیشتر در این مورد نیز باشد و بهترین گزینه در این مورد، کریدور ارمنستان-ایران-هند خواهد بود که طرف هندی نیز تمایل خود به این امر را ابراز کرده است.

نقش صادرات خدمات فنی و مهندسی 

روند حجم تجارت بین دو کشور که در سال ۲۰۲۱ که ۵۰۴ میلیون دلار، در سال ۲۰۲۲ مبلغ ۷۱۰ میلیون دلار و در سال ۲۰۲۳ نیز ۶۹۳ میلیون دلار بود، نشان‌دهنده رشد قابل توجه مبادلات اقتصادی دو کشور است. این رشد را می‌توان به بهبود سیاست‌های اقتصادی، ثبات منطقه‌ای و افزایش توافقات دوجانبه نسبت داد. هرچند صادرات ارمنستان به ایران با نوساناتی مواجه شد اما واردات از ایران روند رشد ثابت‌تری را پشت سر گذاشت که نشان‌دهنده تقاضای قوی برای کالا‌های ایرانی در ارمنستان است.

گاز، نفت، نفت تصفیه‌شده و شمش‌های آهن خام، عمده‌ترین محصولاتی هستند که ایران به ارمنستان صادر می‌کند. طی ۷ سال گذشته، صادرات ایران به ارمنستان از ۷۸.۶ میلیون دلار در سال ۲۰۱۷ به ۵۹۷.۲۳ میلیون دلار در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است.

همچنین برق، تنباکو نورد شده و سنگ مس، عمده محصولاتی هستند که ارمنستان به ایران صادر می‌کند.

جالب این است که در میان مبادلات دو کشور هنوز داده قابل توجهی در مورد صادرات خدمات، به ویژه در حوزه فنی و مهندسی مشاهده نمی‌شود. باید توجه داشت که بدون تردید، بخش صادرات فنی و مهندسی ایران از قابلیت بالایی در همه حوزه‌ها برخوردار است. براساس برخی برآورد‌ها، ایران پتانسیل صادرات خدمات فنی و مهندسی به میزان سالانه ۲۵ میلیارد دلار را دارد، این در حالی بوده که در زمان اوج این صادرات، خدمات فنی و مهندسی به ۱۰ میلیارد دلار رسید و اکنون به زیر ۴ میلیارد دلار رسیده است. 

گفتنی است که در این میان، پروژه‌های حمل‌و‌نقل و زیرساخت می‌توانند در اولویت قرار گیرند. زمینه حمل‌ونقل و زیرساخت در حال حاضر یک موضوع امنیتی مهم برای ارمنستان است، در حالی که آذربایجان و ترکیه بر ایجاد کریدور فراسرزمینی از ارمنستان اصرار داشتند، دولت ارمنستان آمادگی خود را برای ایجاد یک مسیر ترانزیتی اعلام کرد که به آذربایجان اجازه می‌دهد با منطقه نخجوان خود ارتباط برقرار کند. این مسیر بر خلاف کریدور مورد تقاضا، تحت حاکمیت ایروان بوده است. ایران نیز با اهمیت دادن ویژه به نقش خود در کریدور شمال-جنوب از آن پروژه برای اتصال بازار‌های خاورمیانه به اروپا از طریق گرجستان استقبال کرد. این پروژه به «کریدور خلیج فارس- دریای سیاه» معروف است. این ابتکار قادر خواهد بود که چندین بازیگر منطقه‌ای و بین‌المللی به ویژه ایران، ارمنستان، گرجستان، بلغارستان، یونان و هند را به هم پیوند دهد.

کریدور شمال-جنوب نه تنها به عنوان یک جایگزین مهم برای کریدور شرق-غرب، بلکه به عنوان یک پل مهم بین شرق دور و اروپا محسوب می‌‍‌شود. در این زمینه، کریدور شمال-جنوب از طریق ارمنستان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این پروژه بخشی از یک برنامه کلی با هدف بهبود و ارتقا کریدور جاده‌ای شمال-جنوب در ارمنستان است. در این راستا، مهدی سبحانی، نماینده جمهوری اسلامی ایران گفت: «ما معتقدیم که کریدور ارتباطی هند به بندر چابهار ایران، ارمنستان و شمال دریای سیاه، مسیر مطمئنی برای حمل کالا به شمال و اروپا است.»

به موازات این مساله در اکتبر ۲۰۲۳، دولت ارمنستان قراردادی ۲۱۵ میلیون دلاری را به کنسرسیومی متشکل از دو شرکت ایرانی برای ارتقا بخش ۳۲ کیلومتری بزرگراه اصلی که ارمنستان را از طریق منطقه سیونیک به ایران متصل می‌کند، منعقد کرد. همه این اتصالات می‌تواند با همکاری شرکت‌های فنی و مهندسی در ارمستان تسهیل شود، به طوری که اخیرا، احداث جاده آگاراک-کاجاران در بخش جنوبی ارمنستان که در مسیر کریدور شمال-جنوب قرار دارد، پیش‌بینی شده است. این پروژه با ارزش ۲۱۲ میلیون دلار صادرات خدمات فنی و مهندسی از جمهوری اسلامی ایران به ارمنستان صورت خواهد گرفت.

همچنین در بخش معادن ارمنستان نیز امکان همکاری و صادرات خدمات فنی و مهندسی وجود دارد. معدن یکی از صنایع پیشرفته در ارمنستان است و این کشور، هشتمین ذخایر معدنی بزرگ طلای جهان را در اختیار دارد. ارزش ذخایر قابل استحصال طلای ارمنستان در معادن این کشور بیش از ۱۶.۳ میلیارد دلار است. شش معدن بزرگ طلا و سایر فلزات گرانبهای ارمنستان برای استخراج تا ۳۰۰ سال آینده کافی خواهد بود و این کشور قادر است تا هر سال ۶۷۰ کیلوگرم طلا، ۱۸۰۰ تن مس، ۷۳۰۰ تن روی و ۷۰ تن نقره تولید و به بازار‌های جهانی صادر کند. ارزش ذخایر معدنی طلا و سایر فلزات معدنی ارمنستان در شرایط کنونی به بیش از ۱۹.۴ میلیارد دلارمی‌رسد.