عقب‌نشینی باکو از کریدور زنگزور؟

اقتصاد معاصر؛ پس از پایان جنگ دوم قره باغ و بازگشت آن به خاک جمهوری آذربایجان، ایجاد کریدور زنگزور باعث تنش بین ایروان و باکو شده است. براساس طرح باکو و ادعا‌های آن، طبق توافق صلح دوجانبه بخش سرزمین اصلی این جمهوری از طریق استان سینویک، زنگزور، به جمهور نخجوان متصل می‌شود که این امر با مخالفت جدی ارمنستان مواجه شده است. ایران نیز به صراحت مخالفت خود با هرگونه تغییرات ژئوپلیتیکی در قفقاز را اعلام کرد، حتی این موضع تهران به مذاق باکو خوش نیامد تا روابط دوجانبه به تیرگی گراید. 

اما اخیرا رسانه‌های باکو اعلام کرده‌اند که بحث ایجاد کریدور زنگزور از مذاکرات صلح با ارمنستان حذف شده است. به عبارت دیگر؛ آذربایجان و ارمنستان توافق کردند که بند مربوط به رفع انسداد مسیر‌های حمل و نقل منطقه‌ای از جمله پروژه کریدور زنگزور را از توافق صلح در حال مذاکره حذف کنند. از همین رو، الچین امیربایوف، نماینده ویژه رئیس جمهوری آذربایجان گفت که این توافق دوجانبه، مذاکرات جاری را تسهیل کرده و احتمال انعقاد سریع پیمان صلح را افزایش داده است.

مقامات ارمنستان نیز به نوبه خود اظهارات باکو در مورد حذف بند اتصالات منطقه‌ای از پیش‌نویس توافقنامه صلح را با توافق دوجانبه تایید کردند. آنی بدلیان، سخنگوی وزارت خارجه ارمنستان، خاطرنشان کرد که بازگشایی موثر مسیر‌های حمل و نقل همچنان بخش مهمی از چشم‌انداز و دستور کار ارمنستان برای صلح و توسعه اقتصادی است.

پس از جنگ دوم قره باغ در سال ۲۰۲۰، آذربایجان و ارمنستان در ابتدا توافق کردند که خطوط حمل و نقل، به ویژه مسیر مستقیم بین سرزمین اصلی آذربایجان و منطقه نخجوان آن از طریق ارمنستان را رفع کنند. هدف از این توافق ایجاد امکان حمل و نقل بین المللی از طریق زیرساخت‌های داخلی کشور‌ها و تقویت ارتباط منطقه‌ای بود. اما آذربایجان خواستار حاکمیت بر کریدور است که با مخالف ایروان همراه شد.

در واقع، کانون این قرارداد کریدور زنگزور بود که انتظار می‌رفت ارتباط مستقیم بین سرزمین اصلی آذربایجان و منطقه نخجوان را برقرار کند. قبل از جنگ اول قره باغ (۱۹۹۱-۱۹۹۴)، یک راه آهن، پایتخت آذربایجان، باکو را به نخجوان متصل می‌کرد. اما این مسیر حیاتی در تصرف مناطق فضولی، جبرائیل و زنگیلان آذربایجان توسط ارمنستان تخریب شد.

اندکی پس از جنگ ۲۰۲۰، مقامات آذربایجان آمادگی و عزم خود را برای مذاکره با ارمنستان برای برقراری صلح مورد انتظار در منطقه ابراز کردند. در مارس ۲۰۲۲، باکو پنج اصل اساسی از جمله به رسمیت شناختن متقابل تمامیت ارضی و تعیین حدود مرز‌ها را به ایروان پیشنهاد کرد. با این حال، علیرغم دیدار‌ها و گفتگو‌های سطح بالا، برخی مسائل همچنان موانعی بر سر راه روند عادی‌سازی هستند.

دلیل پافشاری آذری‌ها
آذربایجان کشوری غنی از منابع انرژی است و قرارداد‌های صادرات و ترانزیت انرژی زیادی با روسیه امضا کرده است. کریدور زنگزور می‌تواند برای انتقال منابع انرژی آذربایجان به نخجوان مورد استفاده قرار گیرد که موقعیت رقابتی در برابر روسیه در زمینه صادرات انرژی در آینده ایجاد می‌کند. افتتاح و استفاده از کریدور زنگزور بر توازن بین قدرت‌های منطقه‌ای نیز تأثیر می‌گذارد. از همین رو، روسیه از نزدیک رویداد‌های سیاسی و اقتصادی منطقه را زیر نظر دارد، چون با افتتاح این کریدور موازنه منطقه‌ای تغییر خواهد کرد.

کریدور زنگزور همچنین نخجوان را از وابستگی به ارمنستان رها خواهد کرد. این وضعیت از ادغام نخجوان با آذربایجان حمایت، روابط با ارمنستان را پیچیده می‌کند و در نهایت، روابط روسیه با ارمنستان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در واقع، استفاده از کریدور زنگزور بر دیپلماسی روسیه و آذربایجان تأثیر می‌گذارد و روسیه را به سمت ایفای نقش میانجی یا حمایتی سوق می‌دهد.

در این میان، روسیه نیز موضع شفافی ندارد. از آنجایی که این کریدور امکان توسعه حمل و نقل و تجارت منطقه‌ای را فراهم می‌کند، روسیه می‌تواند با استفاده از کریدور به راحتی تجارت و حمل و نقل خود را با منطقه قفقاز ادغام کند. افتتاح و بهره‌برداری از کریدور زنگزور موضوع پیچیده‌ای است که پویایی منطقه را تحت تاثیر قرار می‌دهد و باید توجه داشت که نفوذ روسیه در این زمینه قابل توجه است. در مقابل، روسیه آگاه است که افتتاح این کریدور شاید از نظر ترانزیتی مثبت باشد، اما نفوذ ترکیه در منطقه را تقویت خواهد کرد برخلاف منافع مسکو است.

کریدور زنگزور نشان‌دهنده پیوند راهبردی آذربایجان و نخجوان است و استفاده از آن فرصت‌هایی را برای همکاری در زمینه‌های مختلف مانند حمل‌ونقل انرژی، تجارت و پروژه‌های حمل‌ونقل ایجاد می‌کند. انتظار می‌رود این کریدور نقش مهمی در روابط بین‌المللی و پروژه‌های منطقه‌ای ایفا کند، از همین رو اتحادیه اروپا نیز بصورت غیرمستقیم از کریدور حمایت می‌کند تا بستر توسعه کریدور میانی را با هدف حذف روسیه فراهم کند.

در واقع، کریدور زنگزور چیزی بیش از یک مسیر حمل و نقل بوده و یک مهره شطرنج استراتژیک در قفقاز جنوبی است. برای آذربایجان، این کریدور یک اتصال زمینی مستقیم به نخجوان و ترکیه ایجاد می‌کند و اهرم ژئوپلیتیکی آن را افزایش می‌دهد. با این حال، این کریدور برای ارمنستان نگرانی‌هایی را در مورد حاکمیت و کنترل ایجاد می‌کند.

ذینفعان منطقه‌ای و جهانی
اهمیت این کریدور فراتر از مرز‌های ارمنستان و آذربایجان است و توجه قدرت‌های بزرگی مانند ایالات متحده، اروپا، روسیه و ایران را به خود جلب می‌کند. ایالات متحده آشکارا از این کریدور حمایت کرده و آن را راهی برای کاهش وابستگی آسیای مرکزی به روسیه و چین با ارائه مسیری جایگزین برای بازار‌های جهانی می‌داند. جیمز اوبراین، دستیار وزیر امور خارجه آمریکا در امور اروپا و اوراسیا، پتانسیل این مسیر را برای تغییر چشم‌انداز اقتصادی منطقه و ایجاد موج شوک در ارمنستان نمایان کرد.

برخی از تحلیلگران ارمنی هشدار دادند که فشار آمریکا برای گشودن این کریدور می‌تواند به موضع سخت از سوی ایران تبدیل شود. تهران با بدگمانی به کریدور زنگزور می‌نگرد، زیرا می‌تواند نفوذ آن در منطقه را تضعیف کند. احتمال قرار گرفتن این کریدور تحت کنترل غرب بر نگرانی‌های ایران به ویژه با تشدید تنش‌ها با غرب و اسرائیل می‌افزاید. تحلیلگران بر این باورند که همسویی ارمنستان با منافع غرب می‌تواند واکنش خصمانه ایران را برانگیزد و به طور بالقوه منطقه را به یک درگیری بزرگتر بکشاند.

دخالت روسیه لایه دیگری از پیچیدگی را اضافه می‌کند. همانطور که اشاره شد موضع مسکو به عنوان متحد سنتی ارمنستان و بازیگر کلیدی در قفقاز جنوبی، همچنان محتاطانه است. در حالی که روسیه از طریق معاون نخست وزیر خود در مذاکرات شرکت می‌کند، مواظب است که تعادل شکننده در منطقه را برهم نزند.

چشم‌انداز زنگزور
به نظر می‌رسد که عقب نشینی باکو از ادعای خود موقتی باشد، زیرا این کریدور نه تنها برای آذربایجان، بلکه برای ترکیه و حتی اتحادیه اروپا نیز حیاتی است. باید توجه داشت که تحقق این کریدور رویای اردوغان، رییس جمهور ترکیه، برای اتصال زمینی به آذربایجان و سپس دریای خزر و اسیای مرکزی بوده و از اهمیت راهبردی برای آن برخوردار است. همانطور که اشاره شده اتحادیه اروپا نیز به دلیل درگیری اوکراین، درپی کاهش وابستگی خود به کریدور‌های عبوری از روسیه است که کریدور میانی و زیربخش آن زنگزور میتواند اهداف آنها را تامین کند.

باید توجه داشت که چین به عنوان یکی از بازیگران مهم این روند، همواره سیاست متنوع‌سازی راه‌های تجاری را در پیش گرفته تا در صورت انسداد یکی، از دیگران بهره ببرد. از همین روی، این کشور به دنبال فعال‌سازی کریدور میانی از طریق قفقاز است و مشارکت راهبردی اخیر با باکو و تفلیس نیز در همین راستاست.

پیش‌بینی می‌شود باکو با توجه به روند‌های ژئوپلیتیکی فعلا عقب نشینی راهبردی داشته تا پس از برقراری صلح با ارمنستان و در شرایط مناسب دوباره برای تحقق کریدور زنگزور اقدام کند.