چرا رشد بهره‌وری در کشاورزی ضرورت دارد؟

اقتصاد معاصر-علیرضا نیکویی، دبیر کمیته بهره‌وری وزارت جهاد کشاورزی: بر اساس فرمایشات مقام معظم رهبری، «مسئله امنیت غذایی، مسئله درجه یک کشور است و نباید از آن غفلت شود». امنیت غذایی زمانی به‌دست می‌آید که همه مردم همواره به غذای کافی، سالم، مغذی و حلال دسترسی فیزیکی و اقتصادی داشته باشند و این غذا نیاز‌های فرد برای یک زندگی سالم و فعال را فراهم سازد. 

در دستیابی به امنیت غذایی، تاکید بر تحول بخش کشاورزی و استفاده از ظرفیت‌های بلااستفاده داخل کشور است. این بخش دارای ارتباطات پسین و پیشین قوی با سایر بخش‌های اقتصادی کشور بوده و رونق آن به طور قابل‌توجهی به پیشرفت اقتصاد کشور کمک می‌کند. با توجه به شرایط اقلیمی کشور مانند چهارفصل بودن و همچنین اشتغال مستقیم و غیرمستقیم حداقل ۱۶ درصد از جمعیت فعال در بخش کشاورزی، می‌توان گفت که این بخش از ظرفیت قابل‌توجهی به‌عنوان موتور محرکه اقتصادی برخوردار است.

علی‌رغم ظرفیت‌های فراوان بخش کشاورزی، متاسفانه به دلیل کمبود سیاست‌گذاری‌های جامع و نوآورانه، چالش‌های فراونی برای بخش کشاورزی ایجاد شده است. چالش‌هایی که کارایی و بهره‌وری این بخش را کاهش داده و امنیت غذایی مردم و رفاه فعالان بخش را با مشکل مواجه کرده است. در صورت اتخاذ رویکرد تحول‌گرا و جهادی و عملیاتی‌سازی سازوکار‌های ارتقا بهره‌وری، افزایش ضریب نفوذ دانش و فناوری و تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی، رشد مضاعف بخش کشاورزی امکان‌پذیر است. این در حالی بوده که با افزایش بهره‌وری تولیدات کشاورزی، معیشت تولیدکنندگان نیز بهبود یافته و موجب ارزان‌سازی غذا خواهد شد. 

بهره‌وری در بخش کشاورزی ایران 

براساس گزارش سازمان بهره‌وری آسیا (APO)، با مقایسه شاخص‌های بهره‌وری کشاورزی کشور‌های عضو، رشد بهره‌وری کل عوامل تولید از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۸ برای هفت کشور از جمله ایران وضعیت مناسبی نداشته و چه‌بسا منفی بوده است.

بر اساس هدف‌گذاری صورت‌گرفته در دستور‌العمل اجرایی بند الف ماده ۵ قانون برنامه ششم، مقرر شد که ۴۰ درصد از ارزش افزوده بخش کشاورزی باید ناشی از برنامه‌های ارتقا بهره‌وری و با متوسط میانگین رشد سالانه ۳.۲ درصد باشد. در برنامه هفتم نیز مقرر است تا پایان برنامه، بهره‌وری در واحد سطح حداقل ۵۰ درصد افزایش یابد.

براساس گزارش‌های سازمان ملی بهره‌وری ایران، طی سال‌های برنامه ششم، بین برنامه و عملکرد بهره‌وری بخش کشاورزی فاصله زیادی وجود داشته و لازم بود تا دستگاه‌های اجرایی وابسته به وزارت جهادکشاورزی، مجموعه‌ای از برنامه‌ها و فعالیت‌های نظام‌مند را طراحی و اجرا نمایند که مستقیم یا غیرمستقیم منجر به ارتقا بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی کشور شود. 

عملکرد وزارت جهاد کشاورزی در استقرار چرخه بهره‌وری 

۴ چالش اساسی برای بخش کشاورزی در سند تحول مردمی مطرح شده که رویکرد اصلی راهبرد‌های مواجهه با این چالش‌ها برای حل مسائل و مواجه شدن با عوامل به‌وجودآورنده، افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی است.

بین کلیه وزارتخانه‌های مرتبط با سازمان ملی بهره‌وری ایران، کمیته بهره‌وری وزارت جهاد کشاورزی در سال گذشته با محوریت سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، برنامه ارتقا بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی را براساس نظام‌نامه جدید، به‌عنوان اولین دستگاه بین ۲۸ دستگاه ملی، تهیه کرد و به‌عنوان دومین دستگاه توسط معاون رئیس جمهور وقت به آن ابلاغ شد. به این ترتیب، بین سه دستگاه برتر از نظر استقرار چرخه بهره‌وری در سال ۱۴۰۲ قرار گرفت.

این برنامه بر اساس سیاست‌های ابلاغی مقام معظم رهبری، ریاست جمهوری، برنامه‌های وزیر جهاد کشاورزی، اسناد بالادستی، سند ارتقا بهره‌وری، سند امنیت غذایی و لایحه برنامه هفتم و مسائل و چالش‌های بخش کشاورزی و منابع طبیعی کشور شکل گرفته است که با ابلاغ آن شروع و طی برنامه هفتم لازم‌الاجرا خواهد بود.

نظارت و ارزشیابی مداوم بر استقرار این چرخه جهت عملیاتی شدن برنامه‌های ارتقا بهره‌وری، رفع موانع موجود و تقویت عوامل موثر بر سرعت انجام سیاست‌های مداخله و فعالیت‌ها، راهکار‌های مهم برای پایدار شدن موضوع بهره‌وری در این بخش است که این مهم توسط کمیته بهره‌وری وزارت جهاد کشاورزی درحال انجام است. 

اهم اقدامات وزارت جهاد کشاورزی برای ارتقا بهره‌وری 

با توجه به شرایط پیش روی کشور از جمله تحریم‌های اقتصادی، محدویت‌های منابع طبیعی و تغییرات اقلیمی، ضرورت توجه به موضوع بهره‌وری دو چندان شده و اتخاذ راهبرد رشد اقتصادی بهره‌وری محور را، از یک انتخاب به یک ضرورت تبدیل کرده است. 

وزارت جهادکشاورزی در خصوص استقرار چرخه بهره‌ور در بخش کشاورزی و توسعه فناوری‌های نوین مجموعه اقداماتی همچون تهیه برنامه استقرار چرخه و ارتقا بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی با تاکید بر مسائل اولویت‌دار در قالب نظام‌نامه جدید، تهیه برنامه الگوی کشت ملی محصولات زراعی و باغی در راستای سند امنیت غذایی ابلاغی توسط رئیس جمهور و ابلاغ آن به سازمان‌های جهادی کشاورزی استان‌ها جهت اجرا با محوریت استانداران، طراحی کلان پروژه‌ها و سیاست‌های مداخله‌ای در وزارت جهادکشاورزی با رویکرد ارتقا بهره‌وری، ایجاد پارک ملی علم و فناوری کشاورزی و منابع طبیعی، دهکده‌های فناوری و نوآوری و مراکز رشد برای استقرار شرکت‌های دانش‌بنیان، هسته‌ها و واحد‌های فناوری در کشور، ایجاد و فعال‌سازی مزارع نوآور بهره‌ور با محوریت کشاورزان نوآور بهره‌ور کشور، طراحی و پیاده‌سازی برنامه ترویج محصولات فناورانه شرکت‌های دانش‌بنیان و فناور در بخش کشاورزی از طریق طرح جهاد میدانی و گفتمان‌سازی و هم‌افزایی از طریق توسعه همکاری‌های دو یا چندجانبه با سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی و غیردولتی در درون و بیرون از وزارت جهادکشاورزی را انجام داده است.

همچنین این وزارتخانه در حوزه طراحی کلان پروژه‌ها نیز اقداماتی نظیر توسعه زنجیره تولید پایدار برای ارتقا بازده تولید محصولات اساسی منتخب با توسعه کشت و جایگزینی ارقام برتر و سازگار با تنش‌های محیطی، هدایت تسهیلات و حمایت‌های بخش کشاورزی در راستای اصلاح ساختار و تجهیزات مرغداری‌ها و دامداری‌های کشور در راستای ارتقا کمی و کیفی تولید مرغ گوشتی و اقتصادی نمودن تولید در واحد دام سبک، نوسازی و به‌سازی باغات درجه ۲ و ۳، توسعه کشت در محیط‌های کنترل‌شده و گلخانه‌هایی با فناوری پیشرفته، نوسازی و تجهیز مزارع آبزی‌پروری برای ارتقا تولیدات شیلاتی و کاهش مصرف انرژی در واحد‌های تولید آبزیان و کاهش واردات از طریق برنامه‌ریزی تولید محصولات اساسی با تهیه برنامه جامع خوداتکایی محصولات راهبردی شامل گندم، جو، برنج، پنبه و شکر با محوریت ارتقا بهره‌وری انجام داده است. 

دور نمای بهره‌وری در بخش کشاورزی و منابع طبیعی 

به‌رغم اینکه در دهه اخیر، تحریم‌های شدیدی بر اقتصاد کشور تحمیل شده اما گزارش‌های اخیر سازمان ملی بهره‌وری ایران نشان می‌دهد که رشد بهره‌وری در بخش کشاورزی، روند مطلوبی داشته است و عمده این رشد بدون توسعه سطح و براساس برنامه‌های ارتقا بهره‌وری بوده است.

از طرف دیگر مبانی قانونی، اجرایی و نظارتی آن از طرف سازمان ملی بهره‌وری ایران محیا شده و در حال پیگیری است و در ارزیابی سالان دستگاه‌های اجرایی به‌عنوان یکی از سه محور اصلی جشنواره شهید رجایی مورد توجه ویژه قرار گرفته است. بنابراین، پیش‌بینی می‌شود که با توجه به عملیاتی شدن برنامه‌ها و پروژه‌های ارتقا بهره‌وری در طول برنامه هفتم، شاهد رشد قابل ملاحظه‌ای در این بخش باشیم.